Meira til að skoða
Vísindamaður vikunnar
Lestu um vísindamennina bakvið fiskirannsóknir á Íslandi og lærðu meira um það hvernig það er að vera vísindamaður.
Útgáfur
Lærðu meira um allskonar fiskirannsóknir hér á Íslandi. Við skrifum um þær á skemmtilegan og aðgengilegan hátt
Bland í poka
Kannaðu hvað er að gerast í heimi Íslenskra fiskirannsókna. Áhugaverðar sögur um fólkið, verkefnin og fleira!
Nýjar færslur
November 28, 2025Síðasta sumar birti Ingibjörg G. Jónsdóttir hjá Hafrannsóknastofnun Íslands ásamt meðhöfundum sínum þeim Jóni Sólmundarsyni, Peter J. Wright, William Butler, og Pamela Woods grein í tímaritinu ICES Journal of Marine Science. Rannsóknin sem ber heitið „Megin drifkraftar og tímarúms breytileiki í æxlunargetur íslenska þorsksins“, kannaði heildar eggjaframleiðslu og lifun þorskseiða fyrsta árið sitt (hversu mörg seiði lifa af fyrsta árið).
Til þess að rannsaka þetta var notast við gögn frá árlegum stofnmælingum sem hafa fylgst með íslenska hrygningarþorsknum (fullorðnir þorskar sem fjölga sér) á ýmsum svæðum frá árinu 1996. Gögnin voru notuð til að kanna æxlunargetu stofnsins með því að skoða breytileika í tíma og rúmi í eggjaframleiðslu og lifun þorskseiða yfir fyrsta árið sitt. Nánar tiltekið kannaði rannsóknin hvernig eggjaframleiðsla er mismunandi eftir hrygningarsvæðum, áhrif aldursdreifingar hrygna og meðalstærð á eggjaframleiðslu og hvort lifunarhlutfallið hefur breyst.
Mynd sýnir sýnasöfnunar svæði frá árlegum stofnmælingum. Litir skilgreina mismunandi hrygningarsvæði þorsksins.
Hverjar eru megin niðurstöðurnar?
Megin niðurstöðurnar sýna að heildar eggjaframleiðsla hefur aukist sem endurspeglar aukninguna í stofnstærð hrygningarþorsksins. Eggjaframleiðsla jókst mest í Breiðafirði og Faxaflóa. Á sama tíma mælist minnkun í eggjaframleiðslu í kantinum austur af Vestmannaeyjum en þar hefur hrygningarþorski eining fækkað verulega. Á hinn bóginn hefur lifun þorskseiða á fyrsta aldursári lækkað, sérstaklega frá 2010. Sem bendir til þess að þó að fleiri egg eru framleidd er minna hlutfall sem lifir af. Það er óljóst hvað veldur þessu en þetta gæti stafað af aukinni þéttleikaháðri dánartíðni (meiri fjöldi dauðsfalla vegna miklar stofnstærðar). Þessar niðurstöður geta verið áhugaverðar fyrir almenning þar sem þær bendir til þess að fleiri foreldrar (stærri stofn) þýðir ekki endilega að fleiri afkvæmi lifi af og ná fullorðinsaldri.
Myndir sýna: (A) Fjölda eins árs þorskseiða sem fundust við árlegar stofnstærðamælingar í mars. (B) Lifunarhlutfall, sem er fjöldi eins árs þorskseiða í mars deilt með heildar eggjaframleiðslu (TEP). (C) Hvernig TEP tengist fjölda eins árs þorskseiða. (D) Hvernig TEP tengist lifunarhlutfallinu. Lárétta línan í (A) og (B) sýnir meðalgildið. Tölurnar á (C) og (D) tákna ártölin fyrir hvern hóp.
Hver ætti að lesa þessa rannsókn?
Þessi rannsókn gæti verið áhugaverð fyrir fjölbreyttan hóp af fólki. Fólk í sjávarútveginum og stjórnmálafólk geta notað þessa rannsókn til að skilja betur flóknu þættina sem hafa áhrif á þorskstofninn. Fyrir vísindasamfélagið veitir þessi rannsókn meiri innsýni fyrir sjávarlíffræðinga og vistfræðinga sem hafa áhuga á stofnstærðarbreytingum og áhrifa þéttleikaháðra þátta. Þessi grein getur einnig verið gagnleg fyrir nemendur sem eru að læra lykilhugtök fiskveiðifræði. Að lokum er þessi grein áhugaverð fyrir almenning, sérstaklega einstaklinga sem hafa áhuga á fiskveiðum og sjávarumhverfinu.
Hvernig gætu framtíðar rannsóknir litið út?
Framtíðar rannsóknir gætu kannað hvað veldur þessum aukning á dánartíðni, eins og aukinn samkeppni um fæðu eða hærri tíðni arfráns á svæðunum þar sem þéttleiki þorskseiða er mikil. Rannsakendur gætu einnig kannað hvernig hafstraumar gætu verið að bera egg og lirfur frá svæðum með mikla framleiðslu til óhagstæðari svæða. Til viðbótar gætu flóknari spálíkön verið notuð til að spá fyrir um hvernig stofninn mun bregðast við breytingum á umhverfisaðstæðum og stjórnunarsviðsmyndum.
Hvers vegna er það mikilvægt að þessi rannsókn var framkvæmd og hver eru gildi hennar utan fræðasamfélagsins?
Þessi rannsókn er mikilvæg því hún undirstrikar það að langtímaheilsa er háð seigum stofnum og breytilegum hrygningarsvæðum, sem eru lykilatriði til að tryggja farsæla nýliðun. Hún getur einnig verið mikilvægt verkfæri fyrir sjálfbæra fiskveiðistjórnun með því að sýna fram á að dreifing hrygningarsvæða yfir mismunandi svæði og eggjaframleiðslan á þeim svæðum eru mikilvægir þættir fyrir nýliðun. Þessi aukni skilningur hjálpar okkur að tryggja langtímaheilsu og framleiðni þorskstofnsins, sem er bráðnauðsynlegt fyrir íslenska hagkerfið.
Hlekkur að greininni: https://academic.oup.com/icesjms/article/82/7/fsaf128/8213717 [...]
Read more...
November 13, 2025Botnvörpuveiðar eru skaðlegar fyrir lífið á hafsbotninum. Margir eru sammála þessari staðhæfingu. En það er enn margt ólært um hvernig og hvers vegna þær valda skaða.
Mason Kenny vildi skilja betur áhrif botnvörpuveiðarfæra á hafsbotninn. Sem hann kannaði nánar í meistaranáminu sínu í Umhverfis og auðlindafræði við Háskóla Íslands.
Mason vann í samstarfi með Hafrannsóknastofnun Íslands (Hafró). Þar sem hann fékk aðstoð frá Pamela Woods, Haraldi Einarssyni og Sveini Agnarssyni. Þau gáfur honum tækifæri að taka þátt í Optigear verkefninu. Sem leyfði honum að rannsaka samskipti milli veiðarfæra og hafsbotnsins.
Hvað eru botnvörpuveiðar?
Botnvörpuveiðar er veiðiaðferð þar sem stórt net (botnvarp) sem er haldið opið með þungum málhurðum og gert þyngra með keðjum er dregið eftir hafbotninum til að veiða botnfiska (sjáið mynd að neðan).
Rannsóknir hafa sýnt fram að þessi veiðiaðferð hefur stórtæk neikvæð áhrif á plönturnar og dýrin sem lifa á hafbotninum. Botnvörpuveiðar hræra upp setlög (fast efni á hafsbotninum) með því að draga stórt net með þungum keðjum eftir hafsbotninum og eyðileggur náttúruleg búsvæði þar. Til dæmis með því að rífa plöntur upp með rótum og moka yfir dýrahella (göng eða holur þar sem dýr geta falið sig). Við þetta þyrlast upp setlögin og þau fara að fljóta í sjónum og loka þar með fyrir sólargeisla sem plöntur á hafsbotninum þurfa til að vaxa.
Botnvarp. Mynd fengin frá: NOAA.
Áhrif á hafsbotninn fer eftir hraða skipsins og botngerð
Mason lagði áherslu á gagnasett með upplýsingar um togaraveiðar fyrir hvert skip. Þetta gagnasett innihélt þar á meðal, upplýsingar um fjarlægð milli botnvarpsins og hafsbotnsins. Og einnig spennuna á vírnum sem tengir netið við skipið. Þessi gögn gefa því upplýsingar um hvernig veiðarfæri hafa áhrif á hafsbotninn og hvernig hafsbotninn hefur áhrif á botnvörpuveiðar.
Hann byrjaði á því að flokka mismunandi setlög og kortlagði þau á hafsbotninn. Sem var gert með því að skoða greiparsýni, sem eru sýni af botnseti frá vissum svæðum. Síðan flokkaði hann setgerðirnar eftir meðal kornastærð og útbjó nýtt setgerðar kort fyrir hafsbotninn í kringum Ísland. Þetta kort getur hjálpað framtíðar vísindamönnum að vera nákvæmari þegar verið er að kanna samskipti milli veiðarfæra og hafsbotnsins.
Kort af Íslandi sem sýnir mismunandi setgerðir (lituðu svæðin) og staðsetningu greiparsýna. Flokkun setgerða sýnd með mismunandi litum.
Mason skoðaði hvernig mismunandi þættir botnvörpuveiðanna höfðu áhrif á veiðarfærin sjálf og hvernig það hafði síðan áhrif á hafsbotninn. Hann sá að hraði togaranna hafði áhrif á spennuójafnvægi á botnvörpuna. Svona ójafnvægi hefur neikvæð áhrif á hafsbotninn. Niðurstöðurnar sýndu að siglingarhraði undir 4,6 km/klst leiddi til meira ójafnvægis, en það varð stöðugra þegar siglingarhraði var yfir 6,4 km/klst. Þannig hægari togarar valda meiri skaða.
Niðurstöðurnar sýndu eining að setgerðir á hafsbotninum hafði líka áhrif á ójafnvægið. Grófara set (kornastæð stærri en 10 mm) minnkaði ójafnvægið um 22%. Af hverju er þetta? Grófara set veitir netinu meira viðnám sem gerir botnvörpuna stöðugri.
Botnvörpuveiðar höfðu meiri áhrif en búist var við
Þessar niðurstöður sýna að botnvörpuveiðar geta verið drifkraftur í kolefnislosun frá hafsbotninum. Höfin okkar eru eitt af stærstu náttúrlegu kolefnisgeymslum jarðar og binda meira kolefni en nokkuð annað kerfi á jörðinni. Eins og kom fram áðan, þegar þunga botnvarpið með keðjum er dregið eftir hafsbotninum þá þyrla upp setlögin og byrja að fljóta í vatninu. Við þetta losnar einnig koltvísýringur sem var bundin í botninn. Eins og flestir vita er kolefnislosun eitt af megin drifkröftum loftslagsbreytinga. Myndinn hér að neðan sýnir hvernig botnvörpuveiðar raska hafsbotna og við það losnar koltvísýringur (CO2):
Þessi rannsókn er mjög mikilvæg þar sem hún getur upplýst útgerðirnar hvernig þær geta bætt veiðarfærin sín til að minna alla óþarfa röskun á hafsbotninn. Botnvörpuveiðar er ein útbreiddasta röskun manna á hafsbotni en ekki margar rannsóknir hafa metið áhrifin í tölum. Þessi rannsókn er fyrsta skrefið til að sýna útgerðunum og stjórnvöldum hvernig við getum byrja á því að minna áhrif togara.
Að horfa fram á við
Þessi rannsókn var mjög stórt verkefni en það er enn þá svo mikið eftir að gera. Mason skoðað bara gögn um vissa gerð af skipum, þessa vinnu er hægt að víkka út til annarra gerða skipa og veiðarfæra til að sjá áhrif þeirra á hafsbotninn. Enn fremur, til að skoða raunveruleg áhrif á fiska gæti þessi rannsókn samstillt sig við aflabækur til að tengja botnvörpuveiðarfærin við líffræðilegar niðurstöður.
Þessi rannsókn sem Mason Kenny gerði er hluti af stærra verkefni, Optigear verkefninu. Það verkefni stefnir að því að auka skilvirkni botnvörpuveiða. Það verkefni hefur hlotið styrk frá European Union’s Horizon 2020 og nýsköpunar verkefninu MarineGuardian (auðkenni styrksamnings: 101212608). [...]
Read more...
November 7, 2025Ef þú mundir spyrja Kolbein hvað knýr hann áfram sem vísindamann, þá mundi hann svara forvitni og lögunin til að kanna. Þessi tvö orð fléttast í gegnum allt sem hann gerir – allt frá áhuga hans á sjávarlífinu til ástríðu hans á list, tónlist og náttúru. Kolbeinn stundar meistaranám við Háskóla Íslands, þar sem hann er að rannsaka atlantshafsþorskinn (Gadus morhua). Rannsóknirnar hans beinast að þorskunum í Seyðisfirði, þar sem hann skoðar dýpisdreifingu, aldur og vöxt þorska seiða eftir að þau hafa sest að á botninum. Þetta er mikilvægur hluti lífsferils þorsksins og hjálpar vísindamönnunum að skilja betur lífslíkur og nýtingu búsvæða. En þær upplýsingar eru mjög mikilvægar fyrir sjávarvistfræði og fiskveiðistjórnun.
Myndir sem sýna Kolbein safna þorska seiðum með því að nota landnót
Vísindamaðurinn bakvið rannsóknina
Þegar hann var spurður hvað hann vildi vera þegar hann yrði stór, þá svarið Kolbeinn:„Eitthvað skapandi en líka eitthvað sem tengist náttúrunni – þannig kannski töfralæknir eða norn.“
Þessi blanda af sköpunargáfu og tenginu við náttúruna hefur greinilega fylgt honum í gegnum lífið. Hann segir að forvitni hans og löngun til að kanna séu eitt af helstu hvatningunum hans. Hann laðast að líffæði þar sem hún gerir honum kleift að kanna leyndardóma lífsins.
Uppáhaldsfiskur
Kolbeinn gat ekki valið einn uppáhalds fisk – við skiljum það mjög vel.
„Annað hvort hrognkelsi (Cyclopterus lumpus) eða hvalháfur (Rhincodon typus), aðallega vegna þess að þetta eru svo sæt dýr.“ Þessi virðing fyrir lífríki sjávar endurspeglast líka í rannsóknunum hans og viðhorfi hans á náttúruna. Hann viðurkenndi að hann hallast meira af sjónum „heldur en ferskvatninu þar sem sjórinn er stærri og virðist fornari.“
Mynd af Kolbeini að halda á grásleppu (kvenkyns hrognkelsi).
Hitt eða þetta: Hraðaspurningar
Ferskvatn eða sjór? Sjór – hann er víðáttumikil og forn.
Feltvinna eða Labbavinna? Bæði! Sérstaklega ef það er hluti af sama verkefninu – Kolbeinn elskar að sjá allt ferlið frá upphafi til enda.
Kaffi eða Te? Te – sérstaklega jurtarte, þar sem kaffi hefur varla nein áhrif á hann.
Sumar eða vetur? Hann er vetrarmanneskja, en kann þó að meta árstíðarbreytingarnar.
Stórar alþjóðlegar ráðstefnur eða litlar innlendar ráðstefnur? Litlu innlendu – þær gefur þér gott tækifærði að heyra um verkefni vinna þinna og skipast á hugmyndum.
Gleðin (og áskoranirnar) við rannsóknarlífið
Fyrir Kolbein er eitt af því besta við að vera vísindamaður, vísindasamfélagið:
„Fólk knúið áfram af forvitni og drifi til að kanna og vilja til að vinna og læra saman.“
Hann hóf meistaranámið sitt fyrir ekki svo löngu síðan, þátt fyrir það finnst honum nú þegar hann vera „meira sokkin inn í vísindalífið og lífstílinn – meira en það að vera bara í skóla.“ Þessi tilfinning að tilheyra og þessi sameiginlega forvitni er það sem hvetur hann áfram.
Auðvitað eru líka áskoranir….
„Bara það að finna tíma til að gera allt sem mig langar til að gera, en ég segi það svo sem um næstum allt sem ég hef áhuga á.“
Heilræði til framtíðar vísindamanna.
Ráð Kolbeins til upprennandi vísindamanna eru einföld og einlæg:
„Vertu forvitinn og fylgdu ástríðunni þinni. Ég, til dæmis, horfi mikið á líffræði heimildarmyndir á YouTube í frítímanum mínum – það hjálpar.“ Hann hvetur líka nemendur að stíga út fyrir þægindaramman sinn:„Reyndu að taka auka skrefið og vera félagslyndur og tala við annað fólk. Samnemendur þínir eru bæði ótrúlega áhugaverð og eining hafa þau mikinn áhuga hvað þú hefur að segja, sem er frábært“
Myndir af Kolbeini að aðstoða við önnur verkefni unnin við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Vestfjörðum.
Handan við rannsóknarstofnuna
Þegar hann er ekki að hugsa um þorska, þá beinir Kolbeinn forvitnin sinni að sköpunargáfu.Hann elskar tónlist, að skrifa, teikna og elda og finnst ástríð hans á líffæði knýja sköpunargáfuna – og öfugt [...]
Read more...
October 8, 2025Er ég skrifa þennan pistil er ég stödd í Kanada, hér er ég búin að vera í næstum fimm og hálfa viku. Ég er búin að vera að heimsækja rannsóknarstofu Benedikt Hallgrímssonar (https://hallgrimssonlab.ca/) við Háskólann í Calgary (University of Calgary) í Alberta fylki í Kanada. Þau á rannsóknarstofunni sérhæfa sig í erfða- og formfræðilegum rannsóknum þar sem þau kanna flókin einkenni í sebrafiskum, músum og mönnum. En ég er komin hingað til að míkró-CT skanna nokkrar bleikjur.
Kannski hafið þið séð CT-skanna í eigin persónu eða bara í bíómyndum. CT-skannar eru risastór tæki sem geta fullt upp heilt herbergi og eru oft pínu eins og kleinuhringur í læginu. Míkró-CT skannar eru aðeins öðruvísi, til að byrja með eru þeir miklu minni og oftast eru þetta bara stórir kassar í staðin fyrir að vera eins og kleinuhringir í læginu.
Mynd af míkró-CT skannanum sem ég var að nota. Þetta er stórt tæki en samt ekki eins stórt og skannarnir í spítalanum
Hvernig skannar þú fiska?
Það að míkró-CT skanna fiska hefur verið nokkuð áhugavert ferli. Hér að neðan mun ég fara gróflega yfir vinnuferlana mína. Fyrsta skrefið var að setja fiskana í vissa efnablöndu. Við þurftum að gera þetta svo að fiskurinn yrði nægilega stífur þegar við mundum skanna hann. Fiskarnir þurfa almennt að vera í efnablöndunni í u.þ.b. viku áður en þeir voru tilbúnir til að skanna. Þessi efnablanda var gerð með formalíni, sem er mjög hættulegt efni. Þess vegna þurfti ég alltaf að vera í slopp, með hanska á höndunum og grímu á andlitinu þegar ég var að vinna með efnið.
Þegar maður er að vinna með hættuleg efni skiptir það mjög miklu máli að vernda sjálfan sig
Þegar ég var að setja fiskana í skanna þurfti ég að setja þá í sérstakt sýna hylki. Engin hluti af fisknum mátti snerta hylkið beint. Þannig ég varð að vefja fiskunum mínum í plastfilmu, þeir fóru smá að líta út eins og „fiskivefjur“. Eftir þetta gat ég sett fiskin í sýna hylki og síðan sett hylkið í skannann sjálfan. Að lokum þurfti ég að vera viss að allar stillingar voru réttar svo var ég tilbúin að skanna.
Litlu „fiskivefjurnar“ mínar voru settar í sýna hylkin. Síðan voru hylkinn sett í skannann sjálfan
Þar sem skannarnir þurftu að hafa mjög góða upplausn, tók það mjög langan tíma að skanna hvern fisk. Lengstu skannarnir mínir gátu tekið um þrjár klukkustundir bara fyrir einn fisk. Sem betur fer var hægt að skanna nokkra fiska í sköttum. Þannig ég gat undirbúið nokkrar fiska sem ég setti síðan alla í skanna og skannað yfir nóttina meðan ég var sofandi. Þegar allt þetta var búið var lokaafurðin mjög flottir skannar af fiski höfðum. Ég mun síðan nota þessa skanna til að skoða breytileika í lögun (í þrívídd) milli bleikju afbrigða og aldurshópa.
Mér tókst að skanna um 80 fiska meðan ég var í Kanada
Lokaafurðin voru þessir flottu þrívíddar skannar af bleikju höfuðkúpum
Mikilvægt að taka pásur
Jafnvel þó ég fór til Calgary til að vinna skiptir það líka miklu máli að nýta tímann sinn til að gera eitthvað skemmtilegt. Eitt af því mikilvægasta við svona vísindaheimsóknir er að kynnast öðrum vísindamönnum og sjá hvernig aðrir rannsóknarhópar (og Háskólar) gera sínar rannsóknir. En það skiptir líka máli að leyfa sér að vera smá túristi og kanna borgina/landið sem maður er að heimsækja. Til dæmis með því að fara í söfn eða í fjallgöngur í þjóðgörðum á svæðinu.
Mynd til vinstri: Höfuðkúpa af Dunkleosteus í Royal Tyrrell safninu. Mynd til hægri: Rawson vatn í Kananaskis [...]
Read more...
September 19, 2025
Hvað eru uppeldissvæði fiska?
Uppeldissvæði eru svæði þar sem seiði og ungir fiskar geta fundið fæði, hagstætt hitastig og öryggi frá rándýrum. Mismunandi tegundir af fiskum, eins og þorska (Gadus morhua) og ufsa (Pollachius virens) seiði, setjast að á svæðum við ströndina á mismunandi tíma og við mismunandi dýpi. Til dæmis getur tímasetning hrygningar og aðstæður í hafi haft áhrif á þetta. Þessi uppeldissvæði hjálpa seiðum að lifa af og vaxa og eru því mikilvæg fyrir framtíðar fiskistofna.
Hvað fjallar þessi rannsókn um?
Þessi rannsókn lagði áherslu á grunnsævi í fjörðunum við norðvestur Ísland. Á þessum svæðum eru fjölbreytilega búsvæði allt frá mala stöndum til svæða með stórum grjótum og þakið af þörungum. Vanalega nota vísindamenn landnót, sem eru löng net dregin frá fjörunni, til þessa að veiða seiði og unga fiska og meta síðan fjöldann þeirra. Þetta er mjög gagnleg aðferð, en ekki er hægt að nota hana við vissar aðstæður, eins og við mikið dýpi eða þar sem er mjög grýtt. Í þessari rannsókn notuðu vísindamennirnir bæði landnót og köfunarkannanir. Kafarar syntu í kafi meðfram settri slóð og töldu þroska og ufsa seiðin sem þeir sáu við mismunandi dýpi. Þessi aðferð veitir skýrari mynd á það hvar fiskarnir lifa og hvernig það munstur breytist yfir sumarið.
Hverjar voru niðurstöðurnar
Niðurstöður sýndu augljósan mun á tímasetningu og vali á dýpi milli þorska og ufsa.
Ufsar setjast að fyrr um sumarið. Oftast fundust þeir á miklu grunnsævi, sérstaklega þar sem þörungar uxu nálægt fjörunni. Eftir því sem leið á sumarið þá fækkaði ufsunum.
Þorskarnir settust að seinna en ufsarnir en dvöldu í grunnsævinu lengur. Síðsumars sáu kafara þorska og einnig veiddust þeir í landnótið. Sem gefur til kynna að þorskar reiða sig á uppeldissvæðið í langan tíma. Þorskar fundust yfir breiðara dýptarbil, þótt flestir voru í vatni grynnra en 10 metrar.
Rannsóknin sýndi að þorska seiði finnast oftast í stórum hópum snemmsumars en síðsumars finnast þeir frekar einir. Þessi breyting gæti endurspeglað breytingu í hegðun þroska eftir því sem þeir vaxa frá meiri torfmyndun til einfarar lífs.
Að auki, sýndu bæði landnótaveiðarnar og köfunarkannanir að yfir rannsóknartímabilið voru bara þorskar og ufsar að nýta þessa grunnu firði sem uppeldissvæði. Engin önnur náskyld tegund fannst.
Af hverju er þetta mikilvægt?
Þessi rannsókn eykur skilning okkar á hvernig tvær mikilvægar nytjategundir nýta sér grunnsvæi við Ísland snemma á æfi sinni. Þorskar og ufsar eru mjög mikilvægar tegundir fyrir íslenskan sjávarútbúnað og íslensk vistkerfi. Að skilja hvar og hvenær þessi seiði setjast að veitir þekkingu sem getur leiðbeint varðandi nýtingu og verndun mikilvægra svæða.
Þar sem landnót eru ekki skilvirk við öll svæði geta köfunarkannanir veitt nýja innsýn. Til dæmis, geta kafarar skráð fjölda fiska á grýttum eða þörunga ríkum svæðum þar sem net virka ekki. Þetta veitir meiri upplýsingar en staðlaðar kannanir ná vanalega.
Það að vernda uppeldissvæði er nauðsynlegt þar sem fjöldi seiða sem lifir af þetta lífskeið hefur gífurleg áhrif á þann fjölda fiska sem nær fullorðinsaldri og verða hluti af stofninum sem heldur upp veiðum.
Hvernig rannsóknir geta verið gerðar í framtíðinni.
Þó þessi rannsókn, veitti mikið af nýjum upplýsingum er enn meiri vinna eftir. Aðra rannsóknir í framtíðinni gætu til dæmis:
Nota erfðafræði til að flokka þorska í mismunandi vistgerðir, þar sem það er vitað að sumir þorskar lifa nær ströndinni en aðrir lengra út á hafi.
Fylgjast með breytingum yfir mörg ár til að sjá hvernig loftslag og vatnshiti hefur áhrif á hvar fiskarnir setjast að.
Sameinað köfunarkannanir og nýjar aðferðir sem meta staðsetningu til að fá skýrari mynd á því hvernig litlir fiskar ferðast.
Með því bæta við þessa vinnu geta vísindamenn betur spáð fyrir því hvort þorskar og ufsa seiði lifa af fyrsta aldursár sitt og hvernig hægt er að styðja við heilbrigða stofna til framtíðar.
Eining má finna greinar hérna: https://doi.org/10.1002/ece3.71674
[...]
Read more...
August 5, 2025
Uppeldissvæði eru svæði sem eru mest nýtt af seiðum og ungum fiskum. Það er hægt að líta á þau sem einskonar leikskóla fyrir fiska. Þessi svæði eru mjög mikilvæg fyrir þær fisktegundir sem nýta þær. Svæðin veita öryggi og fæðu fyrir seiðin. Þess vegna er mikilvægt að vita hvar þessi svæði eru og hvert er ástand þeirra. Því ef uppeldissvæði eru eyðilögð eða ónothæf getur það verið hræðilegt fyrir þær tegundir sem treysta á þau.
Leitin hefst
Í fyrra birtu vísindamenn frá Háskóla Íslands og Hafrannsóknastofnun Íslands (Hafró) grein í íslenska tímaritinu, Náttúrufræðingurinn. Greinin fjallar um uppeldissvæði urriða- og bleikjuseiða í Þingvallavatni og nærliggjandi ám.
Það voru notuð tvö gagnasett í rannsókninni. Eitt af þeim var safnað af vísindamönnum frá Hafró á árunum 2000 til 2021. Þá voru gerðar reglulegar kannanir á mögulegum uppeldisvæðum urriða- og bleikjuseiða í Þingvallavatni og nærliggjandi ám. Hitt gagnasettið er frá sumrinu 2022 og var safnað af vísindamönnunum frá Háskóla Íslands.
Fiskarnir voru veiddir með rafveiðum. En þá er notast á við rafmagn til þess að lama fiskinn. Rafveiðar drepa hvorki né meiða fiskin. Þannig geta vísindamenn veitt fisk, mælt hann og síðan sleppt honum aftur.
Helstu niðurstöður
Niðurstöðurnar sýndu að þessar tvær laxfiskategundir nota mismunandi uppeldissvæði. Urriðaseiði fundust helst á grynningum í ánum. Sem við var að búist enda hryggna urriðar þar. Á hinn bóginn voru bleikjuseiðin helst á grynningum við strandlengjur Þingvallavatns. Oftast nokkuð nálægt þekktum hryggningarsvæðum bleikjunnar. Fullorðnir urriðar og bleikjur finnast almennt þar sem er meira dýpi.
Snemma á 21.öldinni var urriðaseiðum sleppt í Þingvallavatn til þessa að styrkja urriðastofninn. Sem var á þeim tímapunkti talin í hættu. Þessi rannsókn virðist benda til að þessar aðgerðir hafi borið árangur þar sem fjöldi urriðaseiða hefur aukist á síðustu 20 árum. Á hinn bóginn hefur fjöldi bleikjuseiða staðið í stað (hvorki fækkað né aukist). Rannsakendurnir skoðuð líka mun á milli svæðanna. Það virðist sem líklegra er að finna seiði við grónar strandlengjur heldur en ógrónar.
Ef einhver hefur áhuga á að læra meira, þá er hægt að nálgast greina á Íslensku, hérna: https://natturufraedingurinn.is/uppeldissvaedi-laxfiska-i-thingvallavatni-og-tengdum-am/ [...]
Read more...
June 12, 2025
Í þessari viku erum við spennt að kynna Einar Pétur Jónsson, doktorsnema og sjávarlíffræðingur hjá Hafrannsóknastofnun. Einar hefur ástríðu fyrir sjávarlíffræði og djúpan áhuga á því hvernig líf bregst við umhverfisbreytingum.
Kynnumst Einari
Uppáhalds fiskurinn hans Einars er hlýri, og þegar hann er spurður hvort hann kjósi rannsóknarstofu eða feltvinnu, svarar hann með áhuga: feltvinna! Hann kýs te fram yfir kaffi og þegar það kemur að árstíðum nýtur hann þeirrar best sem kemur af fullum krafti. Þegar kemur að ráðstefnum kýs Einar innanlands ráðstefnur—þær eru með bestu partýin.
Hvað rannsakar hann?
Rannsókn Einars snýst um hvernig lífverur bregðast við breytingum í umhverfi sínu. „Akkúrat núna,“ segir hann, „erum við að gera tilraunir til að sjá hvernig loðna bregst við hlýnandi hafi.“ Þetta er viðfangsefni er ekki bara tímabært, heldur einnig lykilatriði til að skilja framtíð vistkerfa sjávar.
Innlit í innblástur og hvatningu
Hvað hvatti Einar til að leggja fyrir sig vísindi? „Kennarar, samstarfsfólk, aðstæður og þau áhrif sem við höfum á umhverfið okkar.“ Hann vissi snemma að hann vildi verða líffræðingur og fótboltamaður. Vísindin sigruðu að lokum, og hann hefur ekki litið til baka.
Besti hlutinn við að vera vísindamaður? „Að geta beint athyglinni að áhugaverðum hlutum heimsins og reyna að vera sem næst sannleikanum.“
Ráð fyrir nemendur
Einar hefur leiðarljós fyrir þá sem hugsa sér að fara út í vísindi—eða annað krefjandi starf:
„Hafa gaman, sinna áhuganum og lesa mikið.“
Þessi ráð hafa hjálpað honum í gegnum námið, þar á meðal uppáhaldsþáttinn í doktorsnáminu—að kafa eftir ígulkerjum—og þau síður spennandi verkefni eins og pappírsvinna og tölvupóstar.
Hvað tekur við?
Einar horfir fram á við og vonar að hann geti haldið áfram að gera það sem hann elskar: að vera forvitinn, kanna heiminn og deila því sem hann lærir. [...]
Read more...
April 4, 2025Halló, ég heiti Guðbjörg og er nýr meðlimur Ice Fish Research. Ég er fædd og uppalin hér á Íslandi. Einmitt núna er ég að stunda doktorsnám í Líffræði við Háskóla Íslands þar sem ég er að rannsaka fjölbreytileika í bleikjum.
Bíddu það elska ekki allir náttúrufræði?
Ég ætlaði mér nú aldrei að vera líffræðingur. Sem krakki vildi ég vera kennari, iðjuþjálfi eða leikkona, sem mundi líka leikstýra bíómyndum og skrifa bækur í frítímanum mínum.
Ég hef alltaf haft brennandi áhuga á náttúrunni og er mjög forvitin. Líffræði var alltaf uppáhalds fagið mitt, ég safnaði risaeðlubókum, veiddi pöddur og hornsíli og elskaði að horfa á náttúrulífsmyndir. Ég bara setti aldrei tvo og tvo saman að vilja vera vísindamaður.
Það var ekki fyrr en í menntaskóla þegar ég var að stressast yfir því að ég vissi ekkert hvað ég ætti að gera eftir útskrift. Þá var mér bent á það að ég væri eina manneskjan í bekknum sem fannst líffræði skemmtileg. Þá setti ég loksins tvo og tvo saman. Í kjölfarið sótti ég um grunnnám í líffræði og hef ekki litið til baka síðan.
Rannsóknirnar mínar
Ég byrjaði að vinna með bleikjuna fyrir fimm árum þegar ég byrjaði meistaraverkefnið mitt. Þar var ég að skoða breytileika í lögun höfuðkúpu beina hjá bleikjuafbrigðunum í Þingvallavatni. Í gegnum það ferli vaknaði upp mikið af spurningum sem urðu síðan af doktorsverkefninu mínu.
Mig langaði að kafa dýpra og rannsaka nánar þann gífurlega fjölbreytileika sem finnst í bleikjum. Að sjá hvernig stofnar hafa aðlagað sig að umhverfinu sínu. Hverjir eru líkastir forfeðrunum og hverjir hafa breyst mest? Einmitt núna er ég að rannsaka fjölbreytileika milli (og innan) íslenskra bleikju afbrigða. Með áherslu á lögun höfuðkúpu beina og fjölda tanna. Ég ætti að vera meira og minna komin með öll gögnin nú er það bara að greina allt það.
Um mig
Þegar ég er ekki að vinna, hef ég mjög gaman af því að skapa allskonar list hvort sem það sé að mála, teikna, skrifa eða gera krosssaum (allt mjög góð núvitund). Einnig hef ég mjög gaman af fjallgöngum og almennri útivist. Síðan að lokum auðvita að eiga góðar stundir með vinum (sérstaklega ef góð borðspil eru með í för).
Ice Fish Research
Mér hefur alltaf fundist miðlun vísinda til almennings mjög mikilvæg. Þannig ég var svo stolt af Alessandra, Lieke, Michelle og Theresa þegar þær bjuggu til Ice Fish Research fyrir næstum ári síðan. Núna er ég svo þakklát og finnst það sannur heiður að þær voru tilbúnar að bjóða mér að vera hluti af þessu framtaki. Takk fyrir mig.
Meira um mig
Hver er uppáhalds fiskurinn þinn? Bleikja
Hvert er rannsóknarefnið þitt? Samhliða þróun, sveigjanleiki og þroskunarfræðilegur uppruni aðlagaðra höfuðbeina í bleikjum.
Hvar vinnur þú? Háskóli Íslands, Reykjavík, Ísland
Hver var innblásturinn fyrir rannsóknunum þínum? Í raun er ég bara mjög forvitin um þróunarferla, hvernig líffræðilegur fjölbreytileiki varð til og hvernig lífverur aðlaga sig að aðstæðum sínum. Síðan er bleikja bara einstaklega hentug tegund fyrir slíkar rannsóknir.
Hvað finnst þér skemmtilegast við það að vera vísindamaður? Þetta er nokkuð erfið spurning það er svo margt skemmtilegt við að vera vísindamaður. Ég er forvitin að eðlisfari og ég hef gaman að því að leysa flókin verkefni. Eftir alla vinnuna að safna saman öllum gögnum, mæla þau og gera alla útreikninga fær maður loksins svar við spurningunni sinn. Oftast er svarið samt ekki einu sinni það krassandi, en það er eitthvað svo skemmtilegt við þetta „eureka“ augnablik.
Hvernig myndir þú útskýra hvað vísindamaður er fyrir barni? Það er hægt að líta á vísindamenn eins og einskonar spæjara, sem eru að reyna að leysa leyndardóma alheimsins
Hvernig myndir þú útskýra rannsóknirnar þínar fyrir barni? Ég er að skoða höfuðkúpur hjá bleikjum og ber saman við aðrar bleikju sem lifa á öðrum svæðum og éta annan mat. [...]
Read more...
December 23, 2024Hver er ilmur jólanna? Fyrir marga íslendinga er algjörlega nauðsynlegt að fá í bland við hangikjöt, jólatré og smákökuilm smá lykt af kæstri skötu. Kæst skata er víða borðuð á Íslandi á Þorláksmessu 23. desember, til að draga úr sterkri skötulyktinni er of soðið jólahangikjötið eftir skötuveisluna. Sumir eru þó viðkvæmir fyrir lyktinni og sjóða skötuna úti í bílskúr eða jafnvel utanhúss. Það er vegna þess að lyktin af skötu er sterk lykt af ammoníaki.
Á Íslandi eru helst tvær tegundir sem eru kæstar, Skata (blue skate) og tindabikkja (thorny skate). Fjarlægja verður skinn tindabykkjunnar áður en hún er soðin. Við kæsinguna eru börðin skorin af skötunni og þau sett í kar og breytt yfir og látin standa á köldum stað í um þrjár vikur, fer aðeins eftir hitastigi. Kæsingin er nauðsynleg til þess að brjóta niður þvagefni (1) og trímetýlamín N-oxíð (2). Bakteríur brjóta þessi efni í ammoníak, sem gerir fiskinn hæfan til neyslu. Þegar skatan er tilbúin og það á að elda hana þá er hún soðin, og borðuð með soðnum kartöflum, rófum og rúgbrauði með miklu smjöri. Eins og tíðkaðist á Íslandi þá er hún borðuð með fitu, annaðhvort hamsatólg eða hnoðmör (ef þú ert vestfirðingur). Þegar fólk borðar skötu vill það oft að hún sé sterkust. Sterkasta skatan hefur verið kölluð gómlosa, því hún brennir skinnið í gómnum. Mikilvægt er að passa sig að anda frá sér þegar maður setur skötuna í munninn, andi maður að sér er hætt við að augun fyllist tárum.
En hversvegna þessi jólasiður? Áður var skata hversdagsmatur á Íslandi, sérstaklega á Vestfjörðum. Þar var oft skata borðuð a.m.k. einu sinni í viku og þótti ákaflega hversdags matur. Því vildi fólk borða slíkan hversdagsmat daginn fyrir aðfangadag, þegar hátíðamatur jólanna er borðaður. Sá siður að borða skötu á uppruna sinn á Vestfjörðum, en er nú viðhaldið um allt land. Víða safnast fólk saman í stórar skötuveislur áður en haldið er saman í síðustu jólainnkaupin á þorláksmessu.
(1) Þvagefni er úrgangsefni fisksins þegar það meltir prótein úr fæðunni og er aðalþáttur þvags.
(2) Trimethylamine N-Oxid (TMAO) er mikilvægt fyrir stöðuleika próteinsins.. Þegar fiskur deyr brjóta bakteríur niður TMAO í trímetýlamín (TMA), sem gefur „fiski“ lyktina.
. [...]
Read more...
August 15, 2024
Translated into Icelandic by Inga Birna Pálsdóttir.
Í dag fögnum við öllu því fólki sem kennir okkur og börnunum okkar á náttúruna sem við búum í. Það er einstök gjöf að hafa einhvern í lífi sínu sem eyðir tíma með þér í náttúrunni og vekur áhuga þinn á henni. Hjá mér var það afi minn sem tók mig með sér hvenær sem hann fór að vinna í garðinum. Það að leika úti í náttúrunni, á milli blómanna og grænmetisins er ein af mínum fyrstu og gleðilegustu minningum og hófst þá ástarsagan sem ég á við móður náttúru. Alveg eins og afi minn fór með mig í garðinn sinn, hefur tengdafaðir minn tekið öll sín börn og barnabörn með þegar hann fer að veiða í Mývatni. Hann hefur veitt bleikju og urriða alla sína ævi og þekkir alla góðu staðina.
Veiði í Mývatni á sér langa sögu þar sem þetta fallega en grófa landsvæði býður ekki upp á mikinn landbúnað, þrátt fyrir að það hafi nú verið reynt! Mjög oft þurfti fólk að treysta mikið á fiskveiði til þess að lifa af, sérstaklega á erfiðum vetrarmánuðum. Páll Tryggvason, eða Palli eins og við öll köllum hann, og fjölskylda hans hefur haldið þessari hefð við, með því að kenna næstu kynslóðum allt sem þarf að vita um veiði í Mývatni. Hvenær sem börnin hans og barnabörn eru með honum við Mývatn, býður hann öllum sem vilja, að koma með til að setja niður eða vitja netanna. Þegar ég fór með í fyrsta skipti varð mér það ljóst að öll börnin vissu nákvæmlega hvað ætti að gera. Um leið og allir eru komnir í björgunarvesti fer báturinn af stað.
Á leiðinni að fyrsta neti bendir Palli reglulega á allar þær mismunandi fuglategundir sem sjást, og trúið mér, á Mývatni eru þær MARGAR! Börnin benda auk þess á alla þá fjölbreyttu hluti sem þau sjá á leiðinni. Hvenær sem Palli athugar hvert net eykst spennan, þar sem allir reyna að giska á hvort það sé fiskur í og eins hversu margir þeir gætu verið. Þegar fiskurinn er kominn um borð útskýrir Palli hvernig þekkja má mismunandi fiskategundir í sundur. Þegar komið er aftur í land fer hann beint í að hreinsa og flaka fiskinn. Enn og aftur svarar hann glaður öllum okkar spurningum og sýnir okkur skref fyrir skref hvað eigi að gera.
Á kvöldin borðum við svo fiskinn sem við veiddum og tölum um alla þá hluti sem við sáum þann daginn. Svo þið getið séð að Palli er ekki einungis að kenna börnunum um vatnið og allt það lífríki sem í því er, heldur einnig hvaðan maturinn kemur og hversu mikil vinna fer í að koma honum á borðið. Ég er persónulega mjög þakklát fyrir hans gjafmildi og þolinmæði, sem gefur börnunum tækifæri á að læra á náttúruna frá fyrstu hendi. Fólk eins og Palli gefur börnunum tækifæri til að læra á nýjan máta, fjarri skólum og bókum. Þessir kennarar leyfa börnunum að vera í náttúrunni og læra frá unga aldri hvernig á að fara um og meta virði hennar.
[...]
Read more...
Um okkur
Við viljum gera Íslenskar fiskirannsóknir aðgengilegar fyrir öll.
Við vonum að ástríða okkar á fiskirannsóknum muni ná til fólks.
Við leggjum áherslu á því að kynna unga vísindamenn og hvetja þá til að deila rannsóknunum sínum.
Vonandi getum við hvatt fólk (sérstaklega unga fólkið) til að vera forvitið og spyrja spurninga.
DEILDU ÞÍNUM RANNSÓKNUM
Ert þú vísindamaður eða einhver með brenndandi áhuga á Íslenskum fiskum og vilt deila hver þú ert eða hvað þú er að vinna á? Endilega hafðu samband