Meira til að skoða
Vísindamaður vikunnar
Lestu um vísindamennina bakvið fiskirannsóknir á Íslandi og lærðu meira um það hvernig það er að vera vísindamaður.
Útgáfur
Lærðu meira um allskonar fiskirannsóknir hér á Íslandi. Við skrifum um þær á skemmtilegan og aðgengilegan hátt
Bland í poka
Kannaðu hvað er að gerast í heimi Íslenskra fiskirannsókna. Áhugaverðar sögur um fólkið, verkefnin og fleira!
Nýjar færslur
May 22, 2026Hefur þú einhvertíman pælt í því hvernig fyllst er með fari laxfiska upp árnar, og af hverju það skiptir máli?
Talningar á fiskum hjálpa líffræðingum að meta heilsu fiskistofns, hvort verndunar aðgerðir séu að virka og hvernig vistkerfið er að breytast með tímanum. Hvernig þetta er gert núna, þá þarf fólk að horfa á marga klukkutíma af myndbönd frá fiskateljurum sem eru staðsettir í ánum. Það er hægfara og dýr vinna.
João Rodrigo da Silva Martins frá Háskóla Íslands og Hafrannsóknastofnun vildi breyta þessu. Í samstarfi með leiðbeinandanum sínum honum Hafsteini Einarssyni og samstarfsmönnunum þeim Hlyni Bárðarsyni og Jóhannesi Guðbrandssyni kannaði João hvort gervigreindin gæti gert einhverja hluta af vinnunni sjálfvirka. Greinina er hægt að finna hér.
Að nota gervigreind til að fylgjast með fiskum
Teymið notaði gervigreind til að auðkenni á sjálfvirkan hátt tegund fiska út frá myndböndum frá fiskateljurunum.
Í mörgum íslenskum ám eru staðsettir fiskateljarar. Þessir teljarar taka myndbönd of því sem gerist undir yfirborði vatnsins. Sérfræðingar þurfa síðan að horfa á þessi myndbönd (sem geta verið þúsund talsins) til að tegundagreina fiskana sem sjást. João kannaði hvort gervigreindin gæti gert eitthvað af þessari vinnur. Niðurstöðurnar lofuðu góðu. Þar sem gervigreindin gat greint fiska nokkuð fljótt og nákvæmlega. Þetta gæti gefið sérfræðingum meiri tíma til að fylgjast með ánum og einbeita sér að meira áhugaverðum vísindalegum spurningum.
Til hægri: fiskateljari sem er settur í á. Til vinstri: skjáskot frá myndbandi sem teljararnir taka.
Líkanið gat greint hvort fiskur væri til staðar í myndbandi með 99% nákvæmni. Þetta er næstum sama nákvæmnistig og hjá sérfræðingunum.
Einnig gat líkanið gert greinarmun á milli lax, urriða og bleikju með 97 % nákvæmni. Þetta er nokkuð merkilegt því jafnvel reyndir sérfræðingar eiga stundum erfitt með að greina þessar tegundir í sundur.
Hvernig þekkir gervigreindin fisk?
Rannsakendurnir notuðu gervigreindar líkan sem var búið að þjálfa á milljón myndum og myndatextum. Þar sem líkanið hafi séð svona mörg dæmi, gátu rannsakendurnar spurt það spurninga eins og: “Lítur þetta út eins og syndandi laxfiskur?”
Aðferðin er framkvæmd í tveimur skrefum. Fyrst, síar greiningarstigið hráa myndbandið. Þá eru skjáskot með engum fiskum fjarlægð og myndskeið sem innihalda einn fisk fundinn.
Næst kemur flokkunarstigið þar sem fiskarnir eru tegundagreindir. Líkanið gerir einstakt “fingrafar” fyrir hvert skjáskot. Síðan sameinar það upplýsingar frá nokkrum skjáskotum og býr til meðal fingrafar. Þetta hjálpar með að minnka mistök sem gæti átt sér stað vegna slæmrar lýsingar eða skrítnar staðsetningar á fiskunum. Síðan ákvarðar líkanið hvort fiskur er lax, urriði eða bleikja.
Þessar myndir hjálpa rannsakendum að skilja hvernig gervigreindarlíkanið greinir fisktegundir. Rauðu svæðin á myndunum hafa mestu áhrif á frammistöðu líkansins. Þetta bendir til þess að líkanið notar helst líkamslögun fiskins og höfuð eiginleika frekar en upplýsingar frá bakgrunninum.
Hví skiptir þessi rannsókn máli?
Þessi aðferð gæti hjálpað fiskveiðistjórnunarstofnunum, eins og Hafrannsóknarstofnun hérlendis. Hún getur líka nýst sambærilegum stofnunum erlendis.
Margar stofnanir safna miklu fleiri fiska myndböndum en er raunverulega hægt að kanna. Þar af leiðandi er mikið af mikilvægum upptökum aldrei notaðar.
Gervigreind gæti verið eins og fyrsta sían. Hún gæti fundið hlutana af myndbandinu sem innihalda fiska og mögulega tegundagreint tegundir sem er auðvelt að þekkja. Þá mundu sérfræðingar bara þurfa að fara yfir óvenjulega fiska eða erfið tilfelli.
Betri og hraðari talningar á fiskum gætu bætt stofnmat, stuðið að nákvæmari fiskveiðikvóta og leitt til betri ákvarðana varðandi náttúruvernd.
João og samstarfsmenn hans vildu gera gervigreindar tæki sem er auðvelt í notkun fyrir vist- og umhverfisfræði. Þessar greinar hafa oft mjög mikið magna af gögnum en fáa einstaklinga til að vinna úr gögnunum. Vinnan þeirra sýnir að gervigreindin getur verið notuð til að hjálpa með þetta vandamál. Vonin er að þessi aðferðarfræði muni hjálpa rannsóknarhópum, stofnunum og óhagnaðardrifnum samtökum að nýta gögnin sín betur.
https://icefishresearch.com/wp-content/uploads/2026/05/Swimming-salmon.mp4 [...]
Read more...
May 15, 2026Ný grein eftir Nickel o.fl. 2025 “Seasonal shifts and individual variation in juvenileAtlantic cod diel migration at nearshore nurseries”. doi: 10.3354/meps15056. Til að finna fleiri greinar sem Anja Katrin Nickel hefur gefið út er hægt að skoða þennan hlekk:https://orcid.org/0009-0008-2327-5230
Hver eru meginefni greinarinnar?
Margir fiskar synda eftir reglulegu munstri. Ein gerð kallast dægurfar (e. diel migration), sem er þegar fiskar stunda reglulegar ferðir fram og til baka yfir sólarhringinn. Þessar ferðir geta hjálpað fiskum að finna fæðu, forðast afræninga og vaxa hraðar. Í þessari rannsókn, skoðuðu vísindamennirnir hvernig þorskaseiði syntu fram og til baka daglega á uppeldissvæðunum sínum við Íslands- og Noregsstrendur. Þau lögðu áherslu á hvernig þessar hreyfingar breytast milli árstíða og hvernig fiskarnir hegða sér ólíkt hver frá öðrum.
Mynd 1. Rannsóknarsvæðin við Ísland og Noreg (rauðir tíglar) og staðsetning móttökutækja fyrir hvert svæði (rauðir hringir). Dýptarmælingar eru sýndar með gráum línum; landsvæði eru lituð gul.
Hverjar voru megin niðurstöðurnar?
Við Ísland hafa þorskaseiði greinilegar dægursveiflur, þau fara nær ströndinni á nóttunni og ferðast lengra frá landi á daginn. Við Noreg sýna sum þorskaseiði sama munstur en önnur sýna hið gagnstæða.
Tímasetning þessara hreyfinga passaði við breytingu á dagsbirtu, sérstaklega við sólarupprás og sólsetur. Yfir sumarið við Ísland, þegar sólin varla sest, þá hætta þessar dægurgöngur og fiskarnir halda sig í miðjum firðinum.
Þó flestir fiskar fylgdu svipuðum árstíðabundnum mynstrum, var hægt að sjá einstaklingsbreytileika. Það var mismunandi hversu oft seiðin hreyfðu sig og í hvaða átt þau fóru. Þetta gefur til kynna að bæði umhverfið og eiginleikar hvers fisks mótar hegðun hans.
Mynd 2 og 3. Áætluð meðalfjarlægð frá landi (DTL) yfir sólarhringinn (klukkustundarfresti) og staðsetningu (A = Ísland, B = Noregur), byggt á niðurstöðum frá „generalized additive mixed model“ (GAMM) tölfræðiprófum. Hvítar línur tákna meðaltíma sólarupprásar og sólseturs fyrir hverja viku og staðsetningu.
Áhugaverðasti hlutinn fyrir almenning:
Áhugaverðustu niðurstöðurnar eru að þetta reglulega dægurfar hjá fiskunum stoppar yfir sumartíman við Ísland þegar dagar eru sem lengstir. Þetta sýnir hvernig öfgakennd birtuskilyrði á norðurslóðum virka eins og náttúrleg klukka sem hefur áhrif á hegðun dýra á óvæntan hátt.
Hvaða aðferðarfræði var notuð?
Vísindamennirnir notuðu aðferð sem notar hljóðmerki til að fylgjast með ferðum fiskanna, á ensku kallast þessi aðferð acoustic telemetry. Lítil senditæki eru sett inn í þorskaseiðin. Þessi tæki senda frá sér hljóðmerki sem neðansjávar móttökutæki sem eru staðsett á nokkrum stöðum í firðinum geta lesið.
Í hvert sinn sem fiskur syndir fram hjá móttökutæki þá er staðsetningin og tímasetningin skráð. Þetta gefur nákvæma mynda af því hvernig fiskarnir ferðast yfir daginn og eftir árstíð.
Mynd 4. Að sleppa þorskaseiðum aftur út í náttúruna eftir að hafa gefið þeim senditæki.
Mynd 5. Myndrit um Hljóðmerki aðferðina.
Hver ætti að lesa þessa rannsókn?
Fólk sem hefur áhuga á hegðun fiska og vistfræði hafsins gætu haft gaman af þessari rannsókn. Þessi rannsókn getur einnig verið gagnleg fyrir útgerðirnar í Íslandi og Noregi, þar sem þorskar eru afar mikilvægir fyrir hagkerfin og vistkerfin þar. Að auki gætu þessar niðurstöður verið gagnlegar fyrir vísindamenn sem rannsaka umhverfið á norðurslóðum, hegðun dýra og líftakta (e. biological rhythms).
Hvernig gæti áframhaldandi rannsóknir litið út?
Nú vitum við að birta gegnir mikilvægu hlutverki í að stýra dægurfari fiska. En það er enn margt óvitað. Framtíðar rannsóknir gætu skoðað:
Hvernig afræningar hafa áhrif á hreyfingu fiska
Hver eru áhrif vatnshita og dýpis á hegðun
Hvar og hvenær éta fiskar
Hvernig þessar hreyfingar hafa áhrif á vöxt.
Það að rannsaka þorska af mismunandi stærðum og aldri myndi gefa enn skýrari mynd af því hvað mótar dægurfarið.
Hvers vegan er þessi rannsókn mikilvæg?
Það að skilja hvernig þorskaseiði hreyfa sig og bregðast við birtu hjálpar okkur að skilja hvernig þau vaxa og lifa af. Þessi þekking getur hjálpað við stjórnunun útgerða og verndunar.
Þar sem loftslagsbreytingar breyta búsvæðum og birtuskilyrðum á norðurslóðum getur þessi rannsókn hjálpað til við að spá fyrir um hvernig hegðun fiska gæti breyst í framtíðinni.
Eru einhverjir meðhöfundar og samstarfsaðilar sem vert er að nefna?
Þetta verkefni tók mörg ár, með mikið af erfiðisvinnu bæði líkamlegri og andlegri. Sem þar á meðal fólst í því að bera þungan búnað, eyða löngum dögum á báti og margar klukkustundir af gagnagreiningum. Meðhöfundar og samstarfsaðilum er þakkað fyrir orku sína og vinnusemi, sérstaklega Michelle Valliant, Ragnari Edvardssyni, Halldóri Sveinbjörnssyni, Antoine Morel, og Even Moland. Þessi rannsókn var mikil hópvinna. [...]
Read more...
May 7, 2026Hvað eiga flóðhestar og fiskar sameiginlegt? Þeir geta verið mjög litlir! Lífverur geta með tímanum þróast að verða alltaf með smærri og smærri líkama, á ensku kallast þetta fyrirbrigði „miniaturisation“. Það á sér oft stað á eygjum eða á svæðum þar sem stofnar eru aðskildir frá öðrum stofnum. Vísindamenn skilja enn ekki til fulls hvers vegna þetta gerist.
Dr. Kalina Kapralova og aðrir rannsakendur við Háskóla Íslands (LUVS og Keldur), Háskólann á Hólum og St. Andrews háskólann vinna saman að þessu verkefni. Þau nota íslenskar bleikjur til þess að svara rannsóknarspurningum sínum.
Að rannsaka dvergbleikjur
Dvergbleikjur (sjáið myndbandið að neðan) bjóða upp á gott tækifæri til að rannsaka þróun. Náskyldir stofnar af þessum fiski hafa þróast aftur og aftur með agnarsmáa líkamsstærð yfir tiltölulega stuttan tíma (þróunarfræðilega séð). Rannsakendurnir munu reyna að komast að því hvernig og hvers vegna þetta gerist. Sem hjálpar við að afhjúpa þá ferla sem skapa og viðhalda líffræðilegan fjölbreytileika. Þessar upplýsingar veita eining innsýni í hvernig tegundir geta aðlagað sig að hröðum breytingum í umhverfi, eins og þeim sem tengjast loftslagsbreytingum.
https://icefishresearch.com/wp-content/uploads/2026/05/Dwarf-charr.mov
Dvergbleikja að synda.
Hvers vegna eru sumar íslenskar bleikjur svona litlar?
Til þess að skilja hvers vegna sumar íslenskar bleikjur vaxa lítið, þroskast snemma og líta út eins og ungfiskar alla sína æfi, mun Kalina og teymið hennar skoða bæði villta stofna og dvergbleikjur aldar upp á rannsóknarstofum. Á rannsóknarstofum er hægt að reka eiginleika frá foreldum til afkvæmis. Í villtum stofnum getur náttúruleg blöndun gena í þúsundir ára hjálpað við að finna svæði á erfðamenginu sem tengjast líkamsstærð.
Rendur geyma mikið magn upplýsinga
Parrmerki eru láréttar dökkar rendur á líkama fiskins og einkenna seiði laxfiska, dvergbleikjur halda þessum parrmerkjum sem fullorðir fiskar. Kalina og teymið hennar komust að því að parrmerkin sýna erfðafræðilegan breytileika og erfast frá foreldrum til afkvæmis. Þar að auki fundu þau veikt en áreiðanlegt samband en milli parrmerkja og líkamsstærðar. Sem þýðir að parrmerki geta verið notuð til að rannsaka þessa endurteknu þróun á smáu líkamsstærðum án þess að skaða fiskinn.
Parrmerki hjá villtum stofnum (vinstri) og dvergbleikjum aldar upp á rannsónarstofum (hægra). [...]
Read more...
April 30, 2026Í janúar á þessu ári birti Guðbjörg Ósk Jónsdóttir nýja grein með meðhöfundunum sínum þeim Finni Ingimarssyni, Sigurði Sveini Snorrasyni, Sarah Elizabeth Steele og Arnari Pálssyni. Greinin var birt í tímaritinu Evolutionary Biology og ber heitið „Variation of Tooth Traits in Ecologically Specialized and Sympatric Morphs.“ Íslenska heitið er „Breytileiki í tanna eiginleikum hjá í vistfræðilega sérhæfðum samsvæða afbrigðum.“
Af hverju fiska tennur?
Þegar maður hugsar um breytileika í tönnum, reikar hugurinn ekki oft til fiska. Frekar myndi maður hugsa um spendýr. Eins og nagtennur hjá nagdýrum, vígtennur hjá rándýrum eða sérhæfðu jaxlarnir hjá mörgum jurtaætum. Þó tennur hjá fiskum eru kannski ekki eins fjölbreytilegar og tennur hjá spendýrum þýðir það ekki að þær séu ekki breytilegar. Lögun, halli og fjöldi tanna getur verið mjög breytilegt hjá fiskum. Fyrri rannsóknir hafa sýnt fram á það að munur á eiginleikum tanna tengist oft sérhæfingu í fæðu. Þannig hópar sem sérhæfa sig að einni tegund af bráð hafa öðruvísi tennur en hópar sem sérhæfa sig að annarri tegund af bráð.
Teikning frá greininni. Mynd sýnir höfuð af bleikju með beinin sem voru rannsökuð merkt inn á. B) Efri skoltur (e. Maxilla), C) Forkjálki (e. Premaxilla), D) Gómbein (e. Palatine), E) Plógur (e. Vomer), F) Tungubein (e. Glossohyal) og G) Kjálkabein (e. Dentary).
Uppsetning rannsóknarinnar
Höfundar greinarinnar höfðu áhuga á að kanna hvort fjögur bleikjuafbrigði í Þingvallavatni hefðu mismunandi tanna eiginleika. Ef þig langar að læra meira um bleikjuafbrigðin í Þingvallavatni geturðu lesið fyrri færslur okkar hér og hér. Í stuttu máli, eru afbrigðin fjögur almennt flokkuð í tvö botnlæg afbrigði (dvergbleikjan og kuðungableikjan) og tvö sviflæg afbrigði (murtan og sílableikjan). Botnlægu afbrigðin éta almennt bráð sem lifir á botninum. En sviflægu afbrigðin éta bráð í vatninu.
Bleikjum var safnað frá Þingvallavatni sumrin 2020 og 2021. Síðan voru beinin fjarlægð úr fiskum. Ef þið viljið vita meira um hvernig það var gert, er hægt að lesa fyrri færslu okkar hér. Síðan töldu þau tennurnar á sex beinum og tannhallan á einu beini (efri skoltur). Hægt er að skoða mynd hér að ofan til að sjá hvaða bein voru rannsökuð.
Það að sjóða fisk hausa getur verið nokkuð tímafrekt. Hér er Guðbjörg að fjarlægja bein.
Það var munur á tannafjölda þó ekki mikill
Fjöldi tanna jókst almennt með stærð fisksins og fjöldi tanna var mismunandi milli bleikjuafbrigðanna. Almennt höfðu sviflægu afbrigðin fleiri tennur. En það voru undantekningar frá þessu. Fjöldi tanna á forkjálkanum breytist ekki með stærð fisksins. Það var heldur ekki munur á tannafjölda milli afbrigða fyrir þetta bein. Höfundarnir velta fyrir sér hvernig þetta geti verið og hvort þroskun tanna á þessu beini sé reglubundnari en á hinum beinum.
Höfundarnir benda einnig á að munurinn á fjölda tanna milli mismunandi bleikjuafbrigðanna var lítill. Munur um eina til þrjár tennur á beina sem hefur tíu eða fleiri. Út af þessu telja höfundarnir að fjöldi tanna hefur ekki mikil áhrif á fiskinn. En þar sem það er fylgni milli fjölda tanna og lögun beina, telja höfundar að munur í lögun beina geti útskýrt mun á fjölda tanna.
Hið fallega Þingvallavatn
Botnlægu afbrigðin hafa meiri tannhalla
Ólíkt tannafjölda breyttist tannhallinn ekki með stærð fisksins. Það var munur á tannhalla milli bleikjuafbrigðanna. Botnlægu afbrigðin voru með meiri tannhalla en sviflægu afbrigðin. Ólíkt tannafjöldanum var munurinn á tannhallanum nokkuð stór. Til dæmis var að meðaltali um 18,5° munur á tannhalla milli dvergbleikja og murta.
Höfundarnir telja að þessi munur gæti verið aðlögun. Í greininni ræða þau hvernig meiri tannhalli gæti hjálpað botnlægu afbrigðunum við fæðuöflun. Höfum í huga að botnlægu afbrigðin éta almennt snigla af botni sem gætu haft set (t.d. mold) á sér. Ein hugmynd er sú að það að hafa tennur sem halla innávið geri fiskum kleift að krækja tönnunum sínum undir snigla og losa þá af botninum. Önnur hugmynd er sú að hallandi tennurnar geti haldið bráðinni í stað meðan hún er hreinsuð fyrir kyngingu.
Öll sem hafa áhuga á að lesa meira geta fundið greinina í heild sinni hér: https://link.springer.com/article/10.1007/s11692-026-09665-2?utm_source=researchgate.net&utm_medium=article#Sec1 [...]
Read more...
March 25, 2026Fyrr á þessu ári var grein birt í tímaritinu Molecular Ecology (eða Sameindavistfræði). Þessi grein var skrifuð af Han Xiao og meðhöfundundum hans, þeim Arnari Pálssyni, Zophoníasi O. Jónssyni og Sigurði S. Snorrasyni. Fjallar hún um lögunar og erfðafræðilegan mun á milli bleikjuafbrigða sem lifa í tveimur nágranna stöðuvötnum hérlendis.
Rannsakendurnir söfnuðu ólíkum bleikjuafbrigðum frá Þingvallavatni og Úlfljótsvatni á árunum 2015 til 2018. Þeir könnuðu síðan erfðafræðilegan mun og mun á höfuðlögun milli bleikju afbrigða í þessum tveimur stöðuvötnum.
Þingvallavatn-Úlfljótsvatn kerfið
Fjögur afbrigði af bleikjum lifa í Þingvallavatni. Það er kuðungableikjan, dvergbleikjan, murtan og sílableikjan. Þessi bleikjuafbrigði eru mikið rannsökuð. Það er vitað að þessi afbrigði sýna mikinn mun sín á milli. Til dæmis er munur á fæðuvali, hrygningartíma, lögun og erfðafræði þeirra. Við höfum meira að segja áður fjallað um þessi bleikjuafbrigði í fyrri færslum.
Þingvallavatn er þó ekki algjörlega einangrað stöðuvatn. Það er tengt við Úlfljótsvatn, sem er minni stöðuvatn sunnan við Þingvallavatn (með straumi). Öll fjögur bleikjuafbrigðin sem lifa í Þingvallavatni finnast einnig í Úlfljótsvatni. Fiskar get synt með straumi frá Þingvallavatni til Úlfljótsvatns en ekki til baka. Það er munur á fjölda bleikjuafbrigðanna milli stöðuvatnanna. Til dæmis er murtan algengasta bleikjuafbrigði í Þingvallavatni en kuðungableikjan er algengust í Úlfljótsvatni. Einnig finnst dvergbleikjan varla í Úlfljótsvatni. Líklegast út af lágri fartíðni frá Þingvallavatni og minni lifun vegna þess að umhverfisaðstæður eru mjög ólíkar milli stöðuvatnanna tveggja.
Þingvallavatn er stærra og dýpra heldur en Úlfljótsvatn. Þingvallavatn er mjög fjölbreytt stöðuvatn með mismunandi gerðum af sviflægri og botnlægri bráð bleikjurnar. Hins vegar er Úlfljótsvatn minna fjölbreytt og hefur aðallega botnlæga bráð fyrir bleikjurnar. Úlfljótsvatn hefur mjög takmarkað sviflægt svæði. Það er vistin sem er helst notuð af murtu og sílableikjum. Einnig hefur Úlfljótsvatn mjög takmarkaðan órofinn hraunbotn, sem er vistin notuð af dvergbleikjunni.
Mynd tekin frá greinin (Xiao et al., 2026). Vinstri hlið sýnir mynd af bleikjuafbrigðunum fjórum. Hægri hlið sýnir kort af Þingvallavatni og Úlfljótsvatni.
Af hverju leituðu þau og hvað fundu þau
Fjölbreytt bleikjuafbrigði sem finnast í tengdum stöðuvötnum er sjaldgæf. Þess vegna er þetta kerfi einstakt og áhugavert. Þetta kerfi veitir tækifæri til að rannsaka hvernig samsvæða afbrigði geta lifað saman í tengdum stöðuvötnum. Rannsakendurnir settu fram þá tilgátu að bleikjanafbrigðin í stöðuvötnunum hafi þróast einu sinni. Þeir telja að þessi bleikjuafbrigði gætu verið dæmi um það sem kallast á ensku metapopulation structure. Sem eru þá stofnar (e. population) gerðir úr mörgum undirstofnum.
Niðurstöðurnar þeirra sýndu lítinn breytileika í lögun. Almennt höfðu samsvarandi bleikjuafbrigði milli stöðuvatnanna líka höfuðlögun. Sérstaklega murturnar sem voru eiginlega með alveg eins lögun. Erfðagögnin sýndu mjög áhugaverðar niðurstöður. Murturnar voru erfðafræðilega eins milli stöðuvatnanna. Á hinn bóginn voru kuðungableikjurnar erfðafræðilega ólíkar milli stöðuvatnanna.
Han Xiao að halda á bleikju.
Hvað þýða niðurstöðurnar
Út frá niðurstöðunum drógu rannsakendurnar þá ályktun að murtunar frá stöðuvötnunum tveimur væri ein stofn. Hægt er að líta á stöðuvötnin tvö sem einskonar „upptök-niðurfall“ kerfi (e. source-sink system) fyrir murtuna. Þar sem Þingvallavatn er upptökin og Úlfljótsvatn niðurfallið. Út af takmarkaða sviflæga svæðinu í Úlfljótsvatni er talið líklegt að murtan hefur lægri hæfi þar. Gögn um magainnihald styðja þetta, þar sem þau sýna að murtan er helst að éta botnlæga fæðu í Úlfljótsvatni. Eitthvað sem hún gerir ekki í Þingvallavatni þar sem hún kemst í sviflæga fæðu. Því telja rannsakendur að ef ekki væri fyrir reglulegt far murta frá Þingvallavatni til Úlfljótsvatns myndi murtan deyja út í Úlfljótsvatni.
Það er eitthvað annað að eiga sér stað hjá kuðungableikjunni. Rannsakendurnir telja að kuðungableikjan í Úlfljótsvatni geti verið sér stofn sem mögulega hrygnir í Úlfljótsvatni. Ef það er rétt ættu bæði stöðuvötnin að hafa sinn eigin kuðungableikjustofn með sitt eigið hrygningarsvæði. Þrátt fyrir það að vera erfðafræðilega ólíkir eru þessir tveir kuðungableikju stofnar mjög líkir út frá vistfræðinni, þar sem þeir nota sambærilegar vistir í báðum stöðuvötnunum.
Enn dásamlegur dagur til að fara að veiða.
Það var miklu erfiðara fyrir rannsakendurnar að skilja hvað er að gerast hjá sílableikjunni. Sílableikjan í Þingvallavatni hefur blandaðan erfðafræðilegan uppruna. Flestar sílableikjur eru erfðafræðilega skyldari murtum en sumar eru skyldari kuðungableikjum. Sílableikjan í Úlfljótsvatni hefur einnig blandaðan uppruna milli murtunnar og kuðungableikju stofnsins frá Úlfljótvatni. Ólíkt Þingvallavatni er miklu hærra hlutfall af sílableikjum skyldari kuðungableikjum í Úlfljótsvatni. Þetta gæti þýtt að sílableikjan er að blandast við kuðungableikjuna, þ.e. sílableikjur eru að makast við kuðungableikjur. Blendingar milli þessa tveggja bleikjuafbrigða gerist í Þingvallavatni en virðist vera miklu algengara í Úlfljótsvatni. Þar sem Úlfljótsvatn er minna stöðuvatn gæti verið að hrygningarsvæðin hjá þessum tveimur bleikjuafbrigðum skarast meira en í Þingvallavatni.
Að lokum
Ef við tökum þetta allt saman getum við séð að það er tiltölulega stöðug sambúð milli samsvæða bleikjuafbrigðanna í Þingvallavatni. Á hinn bóginn er sambúðin í Úlfljótsvatni ekki stöðug. Í því vatni er veikari æxlunareinangrun milli bleikjuafbrigðanna. Einnig treysta sum afbrigði á reglulegt far frá Þingvallavatni til að viðhalda stofnstærðinni. Þessi grein undirstrikar hversu flókin líffræðilegur fjölbreytileiki getur verið. Allir sem hafa áhuga á að læra meira geta nálgast greinina hér: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mec.70225 [...]
Read more...
March 18, 2026Peter Monaghan er fyrsti snigla ræktandin á Írlandi! Við fyrstu kynni er eitt alveg augljóst. Hann elskar sniglana sína og hefur brennandi áhuga á því að deila þekkingu sinni og hæfileikum til sniglaræktunar með heiminum. Þegar Pétur var að skoða mögulega ræktunarmöguleika rakst hann á snigla og áttaði sig á að stofnkostnaðurinn og áhættan voru tiltölulega lág. Þannig árið 2015 stofnaði hann Inis Escargot.
Hvers vegna að rækta snigla?
Sniglar hafa lengi verið notaðir í eldamennsku, sérstaklega í Afríku, suðaustur Asíu og við Miðjarðarhafið í Evrópu. Mörgum finnst það líklegast nokkuð ógeðslegt að borða snigla, en þeir eru próteinrík fæða, með mikið magn af járni og magnesíum og lítið af fitu. Ræktun snigla krefst nokkuð lítils viðhalds og hefur miklu minni umhverfisáhrif en hefðbundin húsdýr. Þannig getur þessi matur verið leið til hollari og umhverfisvænni lífsstíls. Sniglar eru einnig að taka þátt í snyrtivöruiðnaðinum þar sem slímið þeirra er ríkt af glýkóprótínum, hýalúronsýrum og andoxunarefnum. Þessi efni hjálpa með að viðhalda raka í húðinni, græðslu sára og get yngt upp húðina.
Íslendingar taka þátt í sniglaiðnaðinum
Í samstarfi við Eim, fékk hópur af bóndum frá norðurlandi að ferðast til Írlands og heimsækja Pete og sjá hvað sniglaræktun snýst um. Vissir þú að þegar um 40.000 sniglar éta hljómar það eins og brakið í Rice Krispies morgunkorni þegar það er sett í mjólk? Bændurnir fengu líka að sjá hvernig snigla eggjum er safnað og hversu sætir og hraðir litlir sniglarnir eru strax eftir að þeir klekjast, eða eins og fagmenn kalla það, morphing.
Íslenskir sniglar
Á sumum svæðum á landsbyggðinni er stór hluti af heitu vatni sóað í hitaveitukerfum. Á þeim svæðum er fólk að reyna að finna nýjungagjarnar leiðir til að nýta þessa orku. Sigurður Líndal Þórisson hjá Eim hefur verið að kanna slíka möguleika og komst að því að sniglarækt gæti verið frábært tækifæri. Sniglarækt gæti verið kærkomið tækifæri til að auka fjölbreytni tekjustrauma hjá bændum á landsbyggðinni og veita þeim nauðsynlegan stuðning. Bráðum gætu gömlu minkabúin og ónotaðir hænsnakofar orðið heimili fyrir hljóðlátustu húsdýrin.
Að matreiða snigla
Sniglar geta verið matreiddir á ýmsa vegu, en aldrei á að borða þá hráa. Það er hægt að láta þá krauma í heilulagi (enn í skelinni) í ilmandi sósu og bera þá fram þannig alveg eins og í myndinni Pretty Woman. Þeir eru líka góðir í súpum og pottréttum, eða djúpsteyktir. En ekki eru allir sniglar ætlaðir í matinn fyrir okkur, sumir ættu frekar að vera notaðir sem fæða fyrir gæludýr, eins og t.d. ef þú átt eðlur. Þannig ég spyr þig… Þegar fyrstu sniglar verða matreiddir hérlendis munt þú vera einn af þeim hugrökku og prófa smakka þá?
[...]
Read more...
February 25, 2026Frá unga aldri hefur Kenedy Williams alltaf vitað að hún ætlaði að verða líffræðingur þegar hún yrði stór. Frá því að hún var lítil hefur hún haft gaman af því að kanna lífið úti í náttúrunni og farið að veiða kyrrahafslax með pabba sínum. Ekki nóg með það þá las hún einnig fræðibækur um líffræði, gerði vísindasett heima og horfði á náttúrulífs heimildarmyndir. Með þennan brennandi áhuga á lífinu á jörðinni þá er það kannski engin furða að hún fór í meistaranám í líffræði. Hún þurfti þó að flytja yfir Atlantshafið til að gera það. Frá Bandaríkjunum til Íslands, paradís fyrir innhverfar manneskjur eins og hún kallar það.
Kenedy as a young girl with the Pacific salmon she caught with her dad. // Ung Kenedy með kyrrahafslax sem hún veiddi með pabba sínum.
Að skoða tennur og kjálkabein hjá laxfiskum
Núna hefur Kenedy lokið meistaranáminu sínu við Háskóla Íslands! Í síðasta mánuði varði hún meistararitgerðina sína og stóð sig með prýði. Síðustu tvö ár hefur hún verið að rannsaka aðlaganir í höfuðlögun hjá laxfiskum. Hún skoðaði kjálka og tennur hjá mismunandi laxfiska stofnum til að kanna hvort að munurinn á milli þeirra fari eftir því hvað fiskarnir eru að éta.
Left: Kenedy with her supervisor Guðbjörg Ósk Jónsdottir (left) and labmate Ruhila Goswami (right). Right: one of the brown trout that Kenedy caught for her MSc project. // Vinstri: Kenedy með leiðbeinandanum sínum henni Guðbjörgu Ósk Jónsdóttur (vinstri) og samnemanda Ruhila Goswami (hægri). Hægri: einn af urriðunum sem Kenedy veiddi fyrir meistaraverkefnið sitt.
Meistaraverkefni hennar fól í sér fjölbreytt verkefni, til að ná í tennurnar og kjálkana fyrir verkefnið sitt þurfti hún að gera feltvinna (sem hún elskaði), þar sem hún veiddi fiska með því að nota rafveiðar. Labbavinnan fólst í því að „sjóða“ fisk hausa og fjarlægja tennur og bein úr þeim. Að lokum þurfti hún að gera tölvuvinnu þar sem hún setja kennileiti (e. landmarks) á ljósmyndir af fiskibeinum. Hún minnist á það að henni þótti þessi hluti sístur þar sem hún þurfi að eyða klukkutímum að stara á tölvuskjáinn og brenna í sér augun. Heppilega eftir það gat hún farið að greina gögnin sín. Hún sagði: „Mér finnst mjög gaman að greina gögn og leita af munstrinu í niðurstöðum mínum. Mér finnst það mjög gefandi að fá niðurstöður eftir alla erfiðis vinnuna og tölfræði getur verið undarlega skemmtileg stundum.“
Athugasemd: Það að setja kennileiti (e. landmarks) á ljósmyndir af beinum er gert með því að setja punkt/hnit á ákveðin svæði á beinunum. Þessir punktar eru með x- og y-hnit og með því að bera saman x- og y-hnitin milli beina er hægt að greina breytingar á lögun.
Left: learn more about electrofishing (made by Guðbjörg Ósk Jónsdóttir). Right: Kenedy electrofishing for small fish. // Vinstri: lærðu meira um rafveiðar (eftir Guðbjörgu Ósk Jónsdóttir). Hægri: Kenedy að rafveiða seiði.
Ástríða Kenedy á líffræði skín einnig í gegn í persónulegum áhugamálum hennar. Kenedy nýtur þess að vera úti við, fara í gönguferðir með hundinn sinn og í útilegur. Jafnvel fiskar eru ekki öruggir í frítíma hennar þar sem henni finnst gaman að veiða og kanna fjörur. En jafnvel mestu útivistarunnendur þurfa stundum á afslappandi degi að halda og þá eyðir hún tíma sínum inni við handverk og horfa á sjónvarpið.
Kenedy Williams
Þú ert aldrei of ungur til að framkvæma rannsóknir
Við spyrjum alla nýútskrifaða framhaldsnema um ráð þeirra um hvernig er hægt að taka þátt í rannsóknum. Kenedy leggur áherslu á það að enginn er of ungur til að stunda rannsóknir og vinna með rannsóknarstofum og lagardýrasöfnum í sínu nágrenni. Hún sagði: „Sendu alltaf tölvupóstinn, kynntu sjálfan þig og spurðu um starfsnám. . Spurðu um starfsþjálfun, kynntu þér starfið (laun, menntun o.s.frv.) og finndu hvað hentar þér best.“ Kenedy fékk einmitt tækifærið til að gera meistaraverkefni sitt með því að nota þessar aðferðir. „Þú færð aldrei það sem þú reynir ekki að fá!“
Eins og er vinnur Kenedy enn fyrir rannsóknarstofuna þar sem hún lauk meistaragráðunni sinni, auk þess kennir hún sem stundakennari. Hún vonast til að geta verið áfram á Íslandi og fundið sér vinnu eða doktorsnám. Eitt er hún þó viss um: „Ég verð örugglega enn þá vísindamaður eftir fimm ár.“ [...]
Read more...
November 28, 2025Síðasta sumar birti Ingibjörg G. Jónsdóttir hjá Hafrannsóknastofnun Íslands ásamt meðhöfundum sínum þeim Jóni Sólmundarsyni, Peter J. Wright, William Butler, og Pamela Woods grein í tímaritinu ICES Journal of Marine Science. Rannsóknin sem ber heitið „Megin drifkraftar og tímarúms breytileiki í æxlunargetur íslenska þorsksins“, kannaði heildar eggjaframleiðslu og lifun þorskseiða fyrsta árið sitt (hversu mörg seiði lifa af fyrsta árið).
Til þess að rannsaka þetta var notast við gögn frá árlegum stofnmælingum sem hafa fylgst með íslenska hrygningarþorsknum (fullorðnir þorskar sem fjölga sér) á ýmsum svæðum frá árinu 1996. Gögnin voru notuð til að kanna æxlunargetu stofnsins með því að skoða breytileika í tíma og rúmi í eggjaframleiðslu og lifun þorskseiða yfir fyrsta árið sitt. Nánar tiltekið kannaði rannsóknin hvernig eggjaframleiðsla er mismunandi eftir hrygningarsvæðum, áhrif aldursdreifingar hrygna og meðalstærð á eggjaframleiðslu og hvort lifunarhlutfallið hefur breyst.
Mynd sýnir sýnasöfnunar svæði frá árlegum stofnmælingum. Litir skilgreina mismunandi hrygningarsvæði þorsksins.
Hverjar eru megin niðurstöðurnar?
Megin niðurstöðurnar sýna að heildar eggjaframleiðsla hefur aukist sem endurspeglar aukninguna í stofnstærð hrygningarþorsksins. Eggjaframleiðsla jókst mest í Breiðafirði og Faxaflóa. Á sama tíma mælist minnkun í eggjaframleiðslu í kantinum austur af Vestmannaeyjum en þar hefur hrygningarþorski eining fækkað verulega. Á hinn bóginn hefur lifun þorskseiða á fyrsta aldursári lækkað, sérstaklega frá 2010. Sem bendir til þess að þó að fleiri egg eru framleidd er minna hlutfall sem lifir af. Það er óljóst hvað veldur þessu en þetta gæti stafað af aukinni þéttleikaháðri dánartíðni (meiri fjöldi dauðsfalla vegna miklar stofnstærðar). Þessar niðurstöður geta verið áhugaverðar fyrir almenning þar sem þær bendir til þess að fleiri foreldrar (stærri stofn) þýðir ekki endilega að fleiri afkvæmi lifi af og ná fullorðinsaldri.
Myndir sýna: (A) Fjölda eins árs þorskseiða sem fundust við árlegar stofnstærðamælingar í mars. (B) Lifunarhlutfall, sem er fjöldi eins árs þorskseiða í mars deilt með heildar eggjaframleiðslu (TEP). (C) Hvernig TEP tengist fjölda eins árs þorskseiða. (D) Hvernig TEP tengist lifunarhlutfallinu. Lárétta línan í (A) og (B) sýnir meðalgildið. Tölurnar á (C) og (D) tákna ártölin fyrir hvern hóp.
Hver ætti að lesa þessa rannsókn?
Þessi rannsókn gæti verið áhugaverð fyrir fjölbreyttan hóp af fólki. Fólk í sjávarútveginum og stjórnmálafólk geta notað þessa rannsókn til að skilja betur flóknu þættina sem hafa áhrif á þorskstofninn. Fyrir vísindasamfélagið veitir þessi rannsókn meiri innsýni fyrir sjávarlíffræðinga og vistfræðinga sem hafa áhuga á stofnstærðarbreytingum og áhrifa þéttleikaháðra þátta. Þessi grein getur einnig verið gagnleg fyrir nemendur sem eru að læra lykilhugtök fiskveiðifræði. Að lokum er þessi grein áhugaverð fyrir almenning, sérstaklega einstaklinga sem hafa áhuga á fiskveiðum og sjávarumhverfinu.
Hvernig gætu framtíðar rannsóknir litið út?
Framtíðar rannsóknir gætu kannað hvað veldur þessum aukning á dánartíðni, eins og aukinn samkeppni um fæðu eða hærri tíðni arfráns á svæðunum þar sem þéttleiki þorskseiða er mikil. Rannsakendur gætu einnig kannað hvernig hafstraumar gætu verið að bera egg og lirfur frá svæðum með mikla framleiðslu til óhagstæðari svæða. Til viðbótar gætu flóknari spálíkön verið notuð til að spá fyrir um hvernig stofninn mun bregðast við breytingum á umhverfisaðstæðum og stjórnunarsviðsmyndum.
Hvers vegna er það mikilvægt að þessi rannsókn var framkvæmd og hver eru gildi hennar utan fræðasamfélagsins?
Þessi rannsókn er mikilvæg því hún undirstrikar það að langtímaheilsa er háð seigum stofnum og breytilegum hrygningarsvæðum, sem eru lykilatriði til að tryggja farsæla nýliðun. Hún getur einnig verið mikilvægt verkfæri fyrir sjálfbæra fiskveiðistjórnun með því að sýna fram á að dreifing hrygningarsvæða yfir mismunandi svæði og eggjaframleiðslan á þeim svæðum eru mikilvægir þættir fyrir nýliðun. Þessi aukni skilningur hjálpar okkur að tryggja langtímaheilsu og framleiðni þorskstofnsins, sem er bráðnauðsynlegt fyrir íslenska hagkerfið.
Hlekkur að greininni: https://academic.oup.com/icesjms/article/82/7/fsaf128/8213717 [...]
Read more...
November 13, 2025Botnvörpuveiðar eru skaðlegar fyrir lífið á hafsbotninum. Margir eru sammála þessari staðhæfingu. En það er enn margt ólært um hvernig og hvers vegna þær valda skaða.
Mason Kenny vildi skilja betur áhrif botnvörpuveiðarfæra á hafsbotninn. Sem hann kannaði nánar í meistaranáminu sínu í Umhverfis og auðlindafræði við Háskóla Íslands.
Mason vann í samstarfi með Hafrannsóknastofnun Íslands (Hafró). Þar sem hann fékk aðstoð frá Pamela Woods, Haraldi Einarssyni og Sveini Agnarssyni. Þau gáfur honum tækifæri að taka þátt í Optigear verkefninu. Sem leyfði honum að rannsaka samskipti milli veiðarfæra og hafsbotnsins.
Hvað eru botnvörpuveiðar?
Botnvörpuveiðar er veiðiaðferð þar sem stórt net (botnvarp) sem er haldið opið með þungum málhurðum og gert þyngra með keðjum er dregið eftir hafbotninum til að veiða botnfiska (sjáið mynd að neðan).
Rannsóknir hafa sýnt fram að þessi veiðiaðferð hefur stórtæk neikvæð áhrif á plönturnar og dýrin sem lifa á hafbotninum. Botnvörpuveiðar hræra upp setlög (fast efni á hafsbotninum) með því að draga stórt net með þungum keðjum eftir hafsbotninum og eyðileggur náttúruleg búsvæði þar. Til dæmis með því að rífa plöntur upp með rótum og moka yfir dýrahella (göng eða holur þar sem dýr geta falið sig). Við þetta þyrlast upp setlögin og þau fara að fljóta í sjónum og loka þar með fyrir sólargeisla sem plöntur á hafsbotninum þurfa til að vaxa.
Botnvarp. Mynd fengin frá: NOAA.
Áhrif á hafsbotninn fer eftir hraða skipsins og botngerð
Mason lagði áherslu á gagnasett með upplýsingar um togaraveiðar fyrir hvert skip. Þetta gagnasett innihélt þar á meðal, upplýsingar um fjarlægð milli botnvarpsins og hafsbotnsins. Og einnig spennuna á vírnum sem tengir netið við skipið. Þessi gögn gefa því upplýsingar um hvernig veiðarfæri hafa áhrif á hafsbotninn og hvernig hafsbotninn hefur áhrif á botnvörpuveiðar.
Hann byrjaði á því að flokka mismunandi setlög og kortlagði þau á hafsbotninn. Sem var gert með því að skoða greiparsýni, sem eru sýni af botnseti frá vissum svæðum. Síðan flokkaði hann setgerðirnar eftir meðal kornastærð og útbjó nýtt setgerðar kort fyrir hafsbotninn í kringum Ísland. Þetta kort getur hjálpað framtíðar vísindamönnum að vera nákvæmari þegar verið er að kanna samskipti milli veiðarfæra og hafsbotnsins.
Kort af Íslandi sem sýnir mismunandi setgerðir (lituðu svæðin) og staðsetningu greiparsýna. Flokkun setgerða sýnd með mismunandi litum.
Mason skoðaði hvernig mismunandi þættir botnvörpuveiðanna höfðu áhrif á veiðarfærin sjálf og hvernig það hafði síðan áhrif á hafsbotninn. Hann sá að hraði togaranna hafði áhrif á spennuójafnvægi á botnvörpuna. Svona ójafnvægi hefur neikvæð áhrif á hafsbotninn. Niðurstöðurnar sýndu að siglingarhraði undir 4,6 km/klst leiddi til meira ójafnvægis, en það varð stöðugra þegar siglingarhraði var yfir 6,4 km/klst. Þannig hægari togarar valda meiri skaða.
Niðurstöðurnar sýndu eining að setgerðir á hafsbotninum hafði líka áhrif á ójafnvægið. Grófara set (kornastæð stærri en 10 mm) minnkaði ójafnvægið um 22%. Af hverju er þetta? Grófara set veitir netinu meira viðnám sem gerir botnvörpuna stöðugri.
Botnvörpuveiðar höfðu meiri áhrif en búist var við
Þessar niðurstöður sýna að botnvörpuveiðar geta verið drifkraftur í kolefnislosun frá hafsbotninum. Höfin okkar eru eitt af stærstu náttúrlegu kolefnisgeymslum jarðar og binda meira kolefni en nokkuð annað kerfi á jörðinni. Eins og kom fram áðan, þegar þunga botnvarpið með keðjum er dregið eftir hafsbotninum þá þyrla upp setlögin og byrja að fljóta í vatninu. Við þetta losnar einnig koltvísýringur sem var bundin í botninn. Eins og flestir vita er kolefnislosun eitt af megin drifkröftum loftslagsbreytinga. Myndinn hér að neðan sýnir hvernig botnvörpuveiðar raska hafsbotna og við það losnar koltvísýringur (CO2):
Þessi rannsókn er mjög mikilvæg þar sem hún getur upplýst útgerðirnar hvernig þær geta bætt veiðarfærin sín til að minna alla óþarfa röskun á hafsbotninn. Botnvörpuveiðar er ein útbreiddasta röskun manna á hafsbotni en ekki margar rannsóknir hafa metið áhrifin í tölum. Þessi rannsókn er fyrsta skrefið til að sýna útgerðunum og stjórnvöldum hvernig við getum byrja á því að minna áhrif togara.
Að horfa fram á við
Þessi rannsókn var mjög stórt verkefni en það er enn þá svo mikið eftir að gera. Mason skoðað bara gögn um vissa gerð af skipum, þessa vinnu er hægt að víkka út til annarra gerða skipa og veiðarfæra til að sjá áhrif þeirra á hafsbotninn. Enn fremur, til að skoða raunveruleg áhrif á fiska gæti þessi rannsókn samstillt sig við aflabækur til að tengja botnvörpuveiðarfærin við líffræðilegar niðurstöður.
Þessi rannsókn sem Mason Kenny gerði er hluti af stærra verkefni, Optigear verkefninu. Það verkefni stefnir að því að auka skilvirkni botnvörpuveiða. Það verkefni hefur hlotið styrk frá European Union’s Horizon 2020 og nýsköpunar verkefninu MarineGuardian (auðkenni styrksamnings: 101212608). [...]
Read more...
November 7, 2025Ef þú mundir spyrja Kolbein hvað knýr hann áfram sem vísindamann, þá mundi hann svara forvitni og lögunin til að kanna. Þessi tvö orð fléttast í gegnum allt sem hann gerir – allt frá áhuga hans á sjávarlífinu til ástríðu hans á list, tónlist og náttúru. Kolbeinn stundar meistaranám við Háskóla Íslands, þar sem hann er að rannsaka atlantshafsþorskinn (Gadus morhua). Rannsóknirnar hans beinast að þorskunum í Seyðisfirði, þar sem hann skoðar dýpisdreifingu, aldur og vöxt þorska seiða eftir að þau hafa sest að á botninum. Þetta er mikilvægur hluti lífsferils þorsksins og hjálpar vísindamönnunum að skilja betur lífslíkur og nýtingu búsvæða. En þær upplýsingar eru mjög mikilvægar fyrir sjávarvistfræði og fiskveiðistjórnun.
Myndir sem sýna Kolbein safna þorska seiðum með því að nota landnót
Vísindamaðurinn bakvið rannsóknina
Þegar hann var spurður hvað hann vildi vera þegar hann yrði stór, þá svarið Kolbeinn:„Eitthvað skapandi en líka eitthvað sem tengist náttúrunni – þannig kannski töfralæknir eða norn.“
Þessi blanda af sköpunargáfu og tenginu við náttúruna hefur greinilega fylgt honum í gegnum lífið. Hann segir að forvitni hans og löngun til að kanna séu eitt af helstu hvatningunum hans. Hann laðast að líffæði þar sem hún gerir honum kleift að kanna leyndardóma lífsins.
Uppáhaldsfiskur
Kolbeinn gat ekki valið einn uppáhalds fisk – við skiljum það mjög vel.
„Annað hvort hrognkelsi (Cyclopterus lumpus) eða hvalháfur (Rhincodon typus), aðallega vegna þess að þetta eru svo sæt dýr.“ Þessi virðing fyrir lífríki sjávar endurspeglast líka í rannsóknunum hans og viðhorfi hans á náttúruna. Hann viðurkenndi að hann hallast meira af sjónum „heldur en ferskvatninu þar sem sjórinn er stærri og virðist fornari.“
Mynd af Kolbeini að halda á grásleppu (kvenkyns hrognkelsi).
Hitt eða þetta: Hraðaspurningar
Ferskvatn eða sjór? Sjór – hann er víðáttumikil og forn.
Feltvinna eða Labbavinna? Bæði! Sérstaklega ef það er hluti af sama verkefninu – Kolbeinn elskar að sjá allt ferlið frá upphafi til enda.
Kaffi eða Te? Te – sérstaklega jurtarte, þar sem kaffi hefur varla nein áhrif á hann.
Sumar eða vetur? Hann er vetrarmanneskja, en kann þó að meta árstíðarbreytingarnar.
Stórar alþjóðlegar ráðstefnur eða litlar innlendar ráðstefnur? Litlu innlendu – þær gefur þér gott tækifærði að heyra um verkefni vinna þinna og skipast á hugmyndum.
Gleðin (og áskoranirnar) við rannsóknarlífið
Fyrir Kolbein er eitt af því besta við að vera vísindamaður, vísindasamfélagið:
„Fólk knúið áfram af forvitni og drifi til að kanna og vilja til að vinna og læra saman.“
Hann hóf meistaranámið sitt fyrir ekki svo löngu síðan, þátt fyrir það finnst honum nú þegar hann vera „meira sokkin inn í vísindalífið og lífstílinn – meira en það að vera bara í skóla.“ Þessi tilfinning að tilheyra og þessi sameiginlega forvitni er það sem hvetur hann áfram.
Auðvitað eru líka áskoranir….
„Bara það að finna tíma til að gera allt sem mig langar til að gera, en ég segi það svo sem um næstum allt sem ég hef áhuga á.“
Heilræði til framtíðar vísindamanna.
Ráð Kolbeins til upprennandi vísindamanna eru einföld og einlæg:
„Vertu forvitinn og fylgdu ástríðunni þinni. Ég, til dæmis, horfi mikið á líffræði heimildarmyndir á YouTube í frítímanum mínum – það hjálpar.“ Hann hvetur líka nemendur að stíga út fyrir þægindaramman sinn:„Reyndu að taka auka skrefið og vera félagslyndur og tala við annað fólk. Samnemendur þínir eru bæði ótrúlega áhugaverð og eining hafa þau mikinn áhuga hvað þú hefur að segja, sem er frábært“
Myndir af Kolbeini að aðstoða við önnur verkefni unnin við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Vestfjörðum.
Handan við rannsóknarstofnuna
Þegar hann er ekki að hugsa um þorska, þá beinir Kolbeinn forvitnin sinni að sköpunargáfu.Hann elskar tónlist, að skrifa, teikna og elda og finnst ástríð hans á líffæði knýja sköpunargáfuna – og öfugt [...]
Read more...
October 8, 2025Er ég skrifa þennan pistil er ég stödd í Kanada, hér er ég búin að vera í næstum fimm og hálfa viku. Ég er búin að vera að heimsækja rannsóknarstofu Benedikt Hallgrímssonar (https://hallgrimssonlab.ca/) við Háskólann í Calgary (University of Calgary) í Alberta fylki í Kanada. Þau á rannsóknarstofunni sérhæfa sig í erfða- og formfræðilegum rannsóknum þar sem þau kanna flókin einkenni í sebrafiskum, músum og mönnum. En ég er komin hingað til að míkró-CT skanna nokkrar bleikjur.
Kannski hafið þið séð CT-skanna í eigin persónu eða bara í bíómyndum. CT-skannar eru risastór tæki sem geta fullt upp heilt herbergi og eru oft pínu eins og kleinuhringur í læginu. Míkró-CT skannar eru aðeins öðruvísi, til að byrja með eru þeir miklu minni og oftast eru þetta bara stórir kassar í staðin fyrir að vera eins og kleinuhringir í læginu.
Mynd af míkró-CT skannanum sem ég var að nota. Þetta er stórt tæki en samt ekki eins stórt og skannarnir í spítalanum
Hvernig skannar þú fiska?
Það að míkró-CT skanna fiska hefur verið nokkuð áhugavert ferli. Hér að neðan mun ég fara gróflega yfir vinnuferlana mína. Fyrsta skrefið var að setja fiskana í vissa efnablöndu. Við þurftum að gera þetta svo að fiskurinn yrði nægilega stífur þegar við mundum skanna hann. Fiskarnir þurfa almennt að vera í efnablöndunni í u.þ.b. viku áður en þeir voru tilbúnir til að skanna. Þessi efnablanda var gerð með formalíni, sem er mjög hættulegt efni. Þess vegna þurfti ég alltaf að vera í slopp, með hanska á höndunum og grímu á andlitinu þegar ég var að vinna með efnið.
Þegar maður er að vinna með hættuleg efni skiptir það mjög miklu máli að vernda sjálfan sig
Þegar ég var að setja fiskana í skanna þurfti ég að setja þá í sérstakt sýna hylki. Engin hluti af fisknum mátti snerta hylkið beint. Þannig ég varð að vefja fiskunum mínum í plastfilmu, þeir fóru smá að líta út eins og „fiskivefjur“. Eftir þetta gat ég sett fiskin í sýna hylki og síðan sett hylkið í skannann sjálfan. Að lokum þurfti ég að vera viss að allar stillingar voru réttar svo var ég tilbúin að skanna.
Litlu „fiskivefjurnar“ mínar voru settar í sýna hylkin. Síðan voru hylkinn sett í skannann sjálfan
Þar sem skannarnir þurftu að hafa mjög góða upplausn, tók það mjög langan tíma að skanna hvern fisk. Lengstu skannarnir mínir gátu tekið um þrjár klukkustundir bara fyrir einn fisk. Sem betur fer var hægt að skanna nokkra fiska í sköttum. Þannig ég gat undirbúið nokkrar fiska sem ég setti síðan alla í skanna og skannað yfir nóttina meðan ég var sofandi. Þegar allt þetta var búið var lokaafurðin mjög flottir skannar af fiski höfðum. Ég mun síðan nota þessa skanna til að skoða breytileika í lögun (í þrívídd) milli bleikju afbrigða og aldurshópa.
Mér tókst að skanna um 80 fiska meðan ég var í Kanada
Lokaafurðin voru þessir flottu þrívíddar skannar af bleikju höfuðkúpum
Mikilvægt að taka pásur
Jafnvel þó ég fór til Calgary til að vinna skiptir það líka miklu máli að nýta tímann sinn til að gera eitthvað skemmtilegt. Eitt af því mikilvægasta við svona vísindaheimsóknir er að kynnast öðrum vísindamönnum og sjá hvernig aðrir rannsóknarhópar (og Háskólar) gera sínar rannsóknir. En það skiptir líka máli að leyfa sér að vera smá túristi og kanna borgina/landið sem maður er að heimsækja. Til dæmis með því að fara í söfn eða í fjallgöngur í þjóðgörðum á svæðinu.
Mynd til vinstri: Höfuðkúpa af Dunkleosteus í Royal Tyrrell safninu. Mynd til hægri: Rawson vatn í Kananaskis [...]
Read more...
September 19, 2025
Hvað eru uppeldissvæði fiska?
Uppeldissvæði eru svæði þar sem seiði og ungir fiskar geta fundið fæði, hagstætt hitastig og öryggi frá rándýrum. Mismunandi tegundir af fiskum, eins og þorska (Gadus morhua) og ufsa (Pollachius virens) seiði, setjast að á svæðum við ströndina á mismunandi tíma og við mismunandi dýpi. Til dæmis getur tímasetning hrygningar og aðstæður í hafi haft áhrif á þetta. Þessi uppeldissvæði hjálpa seiðum að lifa af og vaxa og eru því mikilvæg fyrir framtíðar fiskistofna.
Hvað fjallar þessi rannsókn um?
Þessi rannsókn lagði áherslu á grunnsævi í fjörðunum við norðvestur Ísland. Á þessum svæðum eru fjölbreytilega búsvæði allt frá mala stöndum til svæða með stórum grjótum og þakið af þörungum. Vanalega nota vísindamenn landnót, sem eru löng net dregin frá fjörunni, til þessa að veiða seiði og unga fiska og meta síðan fjöldann þeirra. Þetta er mjög gagnleg aðferð, en ekki er hægt að nota hana við vissar aðstæður, eins og við mikið dýpi eða þar sem er mjög grýtt. Í þessari rannsókn notuðu vísindamennirnir bæði landnót og köfunarkannanir. Kafarar syntu í kafi meðfram settri slóð og töldu þroska og ufsa seiðin sem þeir sáu við mismunandi dýpi. Þessi aðferð veitir skýrari mynd á það hvar fiskarnir lifa og hvernig það munstur breytist yfir sumarið.
Hverjar voru niðurstöðurnar
Niðurstöður sýndu augljósan mun á tímasetningu og vali á dýpi milli þorska og ufsa.
Ufsar setjast að fyrr um sumarið. Oftast fundust þeir á miklu grunnsævi, sérstaklega þar sem þörungar uxu nálægt fjörunni. Eftir því sem leið á sumarið þá fækkaði ufsunum.
Þorskarnir settust að seinna en ufsarnir en dvöldu í grunnsævinu lengur. Síðsumars sáu kafara þorska og einnig veiddust þeir í landnótið. Sem gefur til kynna að þorskar reiða sig á uppeldissvæðið í langan tíma. Þorskar fundust yfir breiðara dýptarbil, þótt flestir voru í vatni grynnra en 10 metrar.
Rannsóknin sýndi að þorska seiði finnast oftast í stórum hópum snemmsumars en síðsumars finnast þeir frekar einir. Þessi breyting gæti endurspeglað breytingu í hegðun þroska eftir því sem þeir vaxa frá meiri torfmyndun til einfarar lífs.
Að auki, sýndu bæði landnótaveiðarnar og köfunarkannanir að yfir rannsóknartímabilið voru bara þorskar og ufsar að nýta þessa grunnu firði sem uppeldissvæði. Engin önnur náskyld tegund fannst.
Af hverju er þetta mikilvægt?
Þessi rannsókn eykur skilning okkar á hvernig tvær mikilvægar nytjategundir nýta sér grunnsvæi við Ísland snemma á æfi sinni. Þorskar og ufsar eru mjög mikilvægar tegundir fyrir íslenskan sjávarútbúnað og íslensk vistkerfi. Að skilja hvar og hvenær þessi seiði setjast að veitir þekkingu sem getur leiðbeint varðandi nýtingu og verndun mikilvægra svæða.
Þar sem landnót eru ekki skilvirk við öll svæði geta köfunarkannanir veitt nýja innsýn. Til dæmis, geta kafarar skráð fjölda fiska á grýttum eða þörunga ríkum svæðum þar sem net virka ekki. Þetta veitir meiri upplýsingar en staðlaðar kannanir ná vanalega.
Það að vernda uppeldissvæði er nauðsynlegt þar sem fjöldi seiða sem lifir af þetta lífskeið hefur gífurleg áhrif á þann fjölda fiska sem nær fullorðinsaldri og verða hluti af stofninum sem heldur upp veiðum.
Hvernig rannsóknir geta verið gerðar í framtíðinni.
Þó þessi rannsókn, veitti mikið af nýjum upplýsingum er enn meiri vinna eftir. Aðra rannsóknir í framtíðinni gætu til dæmis:
Nota erfðafræði til að flokka þorska í mismunandi vistgerðir, þar sem það er vitað að sumir þorskar lifa nær ströndinni en aðrir lengra út á hafi.
Fylgjast með breytingum yfir mörg ár til að sjá hvernig loftslag og vatnshiti hefur áhrif á hvar fiskarnir setjast að.
Sameinað köfunarkannanir og nýjar aðferðir sem meta staðsetningu til að fá skýrari mynd á því hvernig litlir fiskar ferðast.
Með því bæta við þessa vinnu geta vísindamenn betur spáð fyrir því hvort þorskar og ufsa seiði lifa af fyrsta aldursár sitt og hvernig hægt er að styðja við heilbrigða stofna til framtíðar.
Eining má finna greinar hérna: https://doi.org/10.1002/ece3.71674
[...]
Read more...
August 5, 2025
Uppeldissvæði eru svæði sem eru mest nýtt af seiðum og ungum fiskum. Það er hægt að líta á þau sem einskonar leikskóla fyrir fiska. Þessi svæði eru mjög mikilvæg fyrir þær fisktegundir sem nýta þær. Svæðin veita öryggi og fæðu fyrir seiðin. Þess vegna er mikilvægt að vita hvar þessi svæði eru og hvert er ástand þeirra. Því ef uppeldissvæði eru eyðilögð eða ónothæf getur það verið hræðilegt fyrir þær tegundir sem treysta á þau.
Leitin hefst
Í fyrra birtu vísindamenn frá Háskóla Íslands og Hafrannsóknastofnun Íslands (Hafró) grein í íslenska tímaritinu, Náttúrufræðingurinn. Greinin fjallar um uppeldissvæði urriða- og bleikjuseiða í Þingvallavatni og nærliggjandi ám.
Það voru notuð tvö gagnasett í rannsókninni. Eitt af þeim var safnað af vísindamönnum frá Hafró á árunum 2000 til 2021. Þá voru gerðar reglulegar kannanir á mögulegum uppeldisvæðum urriða- og bleikjuseiða í Þingvallavatni og nærliggjandi ám. Hitt gagnasettið er frá sumrinu 2022 og var safnað af vísindamönnunum frá Háskóla Íslands.
Fiskarnir voru veiddir með rafveiðum. En þá er notast á við rafmagn til þess að lama fiskinn. Rafveiðar drepa hvorki né meiða fiskin. Þannig geta vísindamenn veitt fisk, mælt hann og síðan sleppt honum aftur.
Helstu niðurstöður
Niðurstöðurnar sýndu að þessar tvær laxfiskategundir nota mismunandi uppeldissvæði. Urriðaseiði fundust helst á grynningum í ánum. Sem við var að búist enda hryggna urriðar þar. Á hinn bóginn voru bleikjuseiðin helst á grynningum við strandlengjur Þingvallavatns. Oftast nokkuð nálægt þekktum hryggningarsvæðum bleikjunnar. Fullorðnir urriðar og bleikjur finnast almennt þar sem er meira dýpi.
Snemma á 21.öldinni var urriðaseiðum sleppt í Þingvallavatn til þessa að styrkja urriðastofninn. Sem var á þeim tímapunkti talin í hættu. Þessi rannsókn virðist benda til að þessar aðgerðir hafi borið árangur þar sem fjöldi urriðaseiða hefur aukist á síðustu 20 árum. Á hinn bóginn hefur fjöldi bleikjuseiða staðið í stað (hvorki fækkað né aukist). Rannsakendurnir skoðuð líka mun á milli svæðanna. Það virðist sem líklegra er að finna seiði við grónar strandlengjur heldur en ógrónar.
Ef einhver hefur áhuga á að læra meira, þá er hægt að nálgast greina á Íslensku, hérna: https://natturufraedingurinn.is/uppeldissvaedi-laxfiska-i-thingvallavatni-og-tengdum-am/ [...]
Read more...
June 12, 2025
Í þessari viku erum við spennt að kynna Einar Pétur Jónsson, doktorsnema og sjávarlíffræðingur hjá Hafrannsóknastofnun. Einar hefur ástríðu fyrir sjávarlíffræði og djúpan áhuga á því hvernig líf bregst við umhverfisbreytingum.
Kynnumst Einari
Uppáhalds fiskurinn hans Einars er hlýri, og þegar hann er spurður hvort hann kjósi rannsóknarstofu eða feltvinnu, svarar hann með áhuga: feltvinna! Hann kýs te fram yfir kaffi og þegar það kemur að árstíðum nýtur hann þeirrar best sem kemur af fullum krafti. Þegar kemur að ráðstefnum kýs Einar innanlands ráðstefnur—þær eru með bestu partýin.
Hvað rannsakar hann?
Rannsókn Einars snýst um hvernig lífverur bregðast við breytingum í umhverfi sínu. „Akkúrat núna,“ segir hann, „erum við að gera tilraunir til að sjá hvernig loðna bregst við hlýnandi hafi.“ Þetta er viðfangsefni er ekki bara tímabært, heldur einnig lykilatriði til að skilja framtíð vistkerfa sjávar.
Innlit í innblástur og hvatningu
Hvað hvatti Einar til að leggja fyrir sig vísindi? „Kennarar, samstarfsfólk, aðstæður og þau áhrif sem við höfum á umhverfið okkar.“ Hann vissi snemma að hann vildi verða líffræðingur og fótboltamaður. Vísindin sigruðu að lokum, og hann hefur ekki litið til baka.
Besti hlutinn við að vera vísindamaður? „Að geta beint athyglinni að áhugaverðum hlutum heimsins og reyna að vera sem næst sannleikanum.“
Ráð fyrir nemendur
Einar hefur leiðarljós fyrir þá sem hugsa sér að fara út í vísindi—eða annað krefjandi starf:
„Hafa gaman, sinna áhuganum og lesa mikið.“
Þessi ráð hafa hjálpað honum í gegnum námið, þar á meðal uppáhaldsþáttinn í doktorsnáminu—að kafa eftir ígulkerjum—og þau síður spennandi verkefni eins og pappírsvinna og tölvupóstar.
Hvað tekur við?
Einar horfir fram á við og vonar að hann geti haldið áfram að gera það sem hann elskar: að vera forvitinn, kanna heiminn og deila því sem hann lærir. [...]
Read more...
April 4, 2025Halló, ég heiti Guðbjörg og er nýr meðlimur Ice Fish Research. Ég er fædd og uppalin hér á Íslandi. Einmitt núna er ég að stunda doktorsnám í Líffræði við Háskóla Íslands þar sem ég er að rannsaka fjölbreytileika í bleikjum.
Bíddu það elska ekki allir náttúrufræði?
Ég ætlaði mér nú aldrei að vera líffræðingur. Sem krakki vildi ég vera kennari, iðjuþjálfi eða leikkona, sem mundi líka leikstýra bíómyndum og skrifa bækur í frítímanum mínum.
Ég hef alltaf haft brennandi áhuga á náttúrunni og er mjög forvitin. Líffræði var alltaf uppáhalds fagið mitt, ég safnaði risaeðlubókum, veiddi pöddur og hornsíli og elskaði að horfa á náttúrulífsmyndir. Ég bara setti aldrei tvo og tvo saman að vilja vera vísindamaður.
Það var ekki fyrr en í menntaskóla þegar ég var að stressast yfir því að ég vissi ekkert hvað ég ætti að gera eftir útskrift. Þá var mér bent á það að ég væri eina manneskjan í bekknum sem fannst líffræði skemmtileg. Þá setti ég loksins tvo og tvo saman. Í kjölfarið sótti ég um grunnnám í líffræði og hef ekki litið til baka síðan.
Rannsóknirnar mínar
Ég byrjaði að vinna með bleikjuna fyrir fimm árum þegar ég byrjaði meistaraverkefnið mitt. Þar var ég að skoða breytileika í lögun höfuðkúpu beina hjá bleikjuafbrigðunum í Þingvallavatni. Í gegnum það ferli vaknaði upp mikið af spurningum sem urðu síðan af doktorsverkefninu mínu.
Mig langaði að kafa dýpra og rannsaka nánar þann gífurlega fjölbreytileika sem finnst í bleikjum. Að sjá hvernig stofnar hafa aðlagað sig að umhverfinu sínu. Hverjir eru líkastir forfeðrunum og hverjir hafa breyst mest? Einmitt núna er ég að rannsaka fjölbreytileika milli (og innan) íslenskra bleikju afbrigða. Með áherslu á lögun höfuðkúpu beina og fjölda tanna. Ég ætti að vera meira og minna komin með öll gögnin nú er það bara að greina allt það.
Um mig
Þegar ég er ekki að vinna, hef ég mjög gaman af því að skapa allskonar list hvort sem það sé að mála, teikna, skrifa eða gera krosssaum (allt mjög góð núvitund). Einnig hef ég mjög gaman af fjallgöngum og almennri útivist. Síðan að lokum auðvita að eiga góðar stundir með vinum (sérstaklega ef góð borðspil eru með í för).
Ice Fish Research
Mér hefur alltaf fundist miðlun vísinda til almennings mjög mikilvæg. Þannig ég var svo stolt af Alessandra, Lieke, Michelle og Theresa þegar þær bjuggu til Ice Fish Research fyrir næstum ári síðan. Núna er ég svo þakklát og finnst það sannur heiður að þær voru tilbúnar að bjóða mér að vera hluti af þessu framtaki. Takk fyrir mig.
Meira um mig
Hver er uppáhalds fiskurinn þinn? Bleikja
Hvert er rannsóknarefnið þitt? Samhliða þróun, sveigjanleiki og þroskunarfræðilegur uppruni aðlagaðra höfuðbeina í bleikjum.
Hvar vinnur þú? Háskóli Íslands, Reykjavík, Ísland
Hver var innblásturinn fyrir rannsóknunum þínum? Í raun er ég bara mjög forvitin um þróunarferla, hvernig líffræðilegur fjölbreytileiki varð til og hvernig lífverur aðlaga sig að aðstæðum sínum. Síðan er bleikja bara einstaklega hentug tegund fyrir slíkar rannsóknir.
Hvað finnst þér skemmtilegast við það að vera vísindamaður? Þetta er nokkuð erfið spurning það er svo margt skemmtilegt við að vera vísindamaður. Ég er forvitin að eðlisfari og ég hef gaman að því að leysa flókin verkefni. Eftir alla vinnuna að safna saman öllum gögnum, mæla þau og gera alla útreikninga fær maður loksins svar við spurningunni sinn. Oftast er svarið samt ekki einu sinni það krassandi, en það er eitthvað svo skemmtilegt við þetta „eureka“ augnablik.
Hvernig myndir þú útskýra hvað vísindamaður er fyrir barni? Það er hægt að líta á vísindamenn eins og einskonar spæjara, sem eru að reyna að leysa leyndardóma alheimsins
Hvernig myndir þú útskýra rannsóknirnar þínar fyrir barni? Ég er að skoða höfuðkúpur hjá bleikjum og ber saman við aðrar bleikju sem lifa á öðrum svæðum og éta annan mat. [...]
Read more...
December 23, 2024Hver er ilmur jólanna? Fyrir marga íslendinga er algjörlega nauðsynlegt að fá í bland við hangikjöt, jólatré og smákökuilm smá lykt af kæstri skötu. Kæst skata er víða borðuð á Íslandi á Þorláksmessu 23. desember, til að draga úr sterkri skötulyktinni er of soðið jólahangikjötið eftir skötuveisluna. Sumir eru þó viðkvæmir fyrir lyktinni og sjóða skötuna úti í bílskúr eða jafnvel utanhúss. Það er vegna þess að lyktin af skötu er sterk lykt af ammoníaki.
Á Íslandi eru helst tvær tegundir sem eru kæstar, Skata (blue skate) og tindabikkja (thorny skate). Fjarlægja verður skinn tindabykkjunnar áður en hún er soðin. Við kæsinguna eru börðin skorin af skötunni og þau sett í kar og breytt yfir og látin standa á köldum stað í um þrjár vikur, fer aðeins eftir hitastigi. Kæsingin er nauðsynleg til þess að brjóta niður þvagefni (1) og trímetýlamín N-oxíð (2). Bakteríur brjóta þessi efni í ammoníak, sem gerir fiskinn hæfan til neyslu. Þegar skatan er tilbúin og það á að elda hana þá er hún soðin, og borðuð með soðnum kartöflum, rófum og rúgbrauði með miklu smjöri. Eins og tíðkaðist á Íslandi þá er hún borðuð með fitu, annaðhvort hamsatólg eða hnoðmör (ef þú ert vestfirðingur). Þegar fólk borðar skötu vill það oft að hún sé sterkust. Sterkasta skatan hefur verið kölluð gómlosa, því hún brennir skinnið í gómnum. Mikilvægt er að passa sig að anda frá sér þegar maður setur skötuna í munninn, andi maður að sér er hætt við að augun fyllist tárum.
En hversvegna þessi jólasiður? Áður var skata hversdagsmatur á Íslandi, sérstaklega á Vestfjörðum. Þar var oft skata borðuð a.m.k. einu sinni í viku og þótti ákaflega hversdags matur. Því vildi fólk borða slíkan hversdagsmat daginn fyrir aðfangadag, þegar hátíðamatur jólanna er borðaður. Sá siður að borða skötu á uppruna sinn á Vestfjörðum, en er nú viðhaldið um allt land. Víða safnast fólk saman í stórar skötuveislur áður en haldið er saman í síðustu jólainnkaupin á þorláksmessu.
(1) Þvagefni er úrgangsefni fisksins þegar það meltir prótein úr fæðunni og er aðalþáttur þvags.
(2) Trimethylamine N-Oxid (TMAO) er mikilvægt fyrir stöðuleika próteinsins.. Þegar fiskur deyr brjóta bakteríur niður TMAO í trímetýlamín (TMA), sem gefur „fiski“ lyktina.
. [...]
Read more...
August 15, 2024
Translated into Icelandic by Inga Birna Pálsdóttir.
Í dag fögnum við öllu því fólki sem kennir okkur og börnunum okkar á náttúruna sem við búum í. Það er einstök gjöf að hafa einhvern í lífi sínu sem eyðir tíma með þér í náttúrunni og vekur áhuga þinn á henni. Hjá mér var það afi minn sem tók mig með sér hvenær sem hann fór að vinna í garðinum. Það að leika úti í náttúrunni, á milli blómanna og grænmetisins er ein af mínum fyrstu og gleðilegustu minningum og hófst þá ástarsagan sem ég á við móður náttúru. Alveg eins og afi minn fór með mig í garðinn sinn, hefur tengdafaðir minn tekið öll sín börn og barnabörn með þegar hann fer að veiða í Mývatni. Hann hefur veitt bleikju og urriða alla sína ævi og þekkir alla góðu staðina.
Veiði í Mývatni á sér langa sögu þar sem þetta fallega en grófa landsvæði býður ekki upp á mikinn landbúnað, þrátt fyrir að það hafi nú verið reynt! Mjög oft þurfti fólk að treysta mikið á fiskveiði til þess að lifa af, sérstaklega á erfiðum vetrarmánuðum. Páll Tryggvason, eða Palli eins og við öll köllum hann, og fjölskylda hans hefur haldið þessari hefð við, með því að kenna næstu kynslóðum allt sem þarf að vita um veiði í Mývatni. Hvenær sem börnin hans og barnabörn eru með honum við Mývatn, býður hann öllum sem vilja, að koma með til að setja niður eða vitja netanna. Þegar ég fór með í fyrsta skipti varð mér það ljóst að öll börnin vissu nákvæmlega hvað ætti að gera. Um leið og allir eru komnir í björgunarvesti fer báturinn af stað.
Á leiðinni að fyrsta neti bendir Palli reglulega á allar þær mismunandi fuglategundir sem sjást, og trúið mér, á Mývatni eru þær MARGAR! Börnin benda auk þess á alla þá fjölbreyttu hluti sem þau sjá á leiðinni. Hvenær sem Palli athugar hvert net eykst spennan, þar sem allir reyna að giska á hvort það sé fiskur í og eins hversu margir þeir gætu verið. Þegar fiskurinn er kominn um borð útskýrir Palli hvernig þekkja má mismunandi fiskategundir í sundur. Þegar komið er aftur í land fer hann beint í að hreinsa og flaka fiskinn. Enn og aftur svarar hann glaður öllum okkar spurningum og sýnir okkur skref fyrir skref hvað eigi að gera.
Á kvöldin borðum við svo fiskinn sem við veiddum og tölum um alla þá hluti sem við sáum þann daginn. Svo þið getið séð að Palli er ekki einungis að kenna börnunum um vatnið og allt það lífríki sem í því er, heldur einnig hvaðan maturinn kemur og hversu mikil vinna fer í að koma honum á borðið. Ég er persónulega mjög þakklát fyrir hans gjafmildi og þolinmæði, sem gefur börnunum tækifæri á að læra á náttúruna frá fyrstu hendi. Fólk eins og Palli gefur börnunum tækifæri til að læra á nýjan máta, fjarri skólum og bókum. Þessir kennarar leyfa börnunum að vera í náttúrunni og læra frá unga aldri hvernig á að fara um og meta virði hennar.
[...]
Read more...
Um okkur
Við viljum gera Íslenskar fiskirannsóknir aðgengilegar fyrir öll.
Við vonum að ástríða okkar á fiskirannsóknum muni ná til fólks.
Við leggjum áherslu á því að kynna unga vísindamenn og hvetja þá til að deila rannsóknunum sínum.
Vonandi getum við hvatt fólk (sérstaklega unga fólkið) til að vera forvitið og spyrja spurninga.
DEILDU ÞÍNUM RANNSÓKNUM
Ert þú vísindamaður eða einhver með brenndandi áhuga á Íslenskum fiskum og vilt deila hver þú ert eða hvað þú er að vinna á? Endilega hafðu samband