Fyrr á þessu ári var grein birt í tímaritinu Molecular Ecology (eða Sameindavistfræði). Þessi grein var skrifuð af Han Xiao og meðhöfundundum hans, þeim Arnari Pálssyni, Zophoníasi O. Jónssyni og Sigurði S. Snorrasyni. Fjallar hún um lögunar og erfðafræðilegan mun á milli bleikjuafbrigða sem lifa í tveimur nágranna stöðuvötnum hérlendis.
Rannsakendurnir söfnuðu ólíkum bleikjuafbrigðum frá Þingvallavatni og Úlfljótsvatni á árunum 2015 til 2018. Þeir könnuðu síðan erfðafræðilegan mun og mun á höfuðlögun milli bleikju afbrigða í þessum tveimur stöðuvötnum.
Þingvallavatn-Úlfljótsvatn kerfið
Fjögur afbrigði af bleikjum lifa í Þingvallavatni. Það er kuðungableikjan, dvergbleikjan, murtan og sílableikjan. Þessi bleikjuafbrigði eru mikið rannsökuð. Það er vitað að þessi afbrigði sýna mikinn mun sín á milli. Til dæmis er munur á fæðuvali, hrygningartíma, lögun og erfðafræði þeirra. Við höfum meira að segja áður fjallað um þessi bleikjuafbrigði í fyrri færslum.
Þingvallavatn er þó ekki algjörlega einangrað stöðuvatn. Það er tengt við Úlfljótsvatn, sem er minni stöðuvatn sunnan við Þingvallavatn (með straumi). Öll fjögur bleikjuafbrigðin sem lifa í Þingvallavatni finnast einnig í Úlfljótsvatni. Fiskar get synt með straumi frá Þingvallavatni til Úlfljótsvatns en ekki til baka. Það er munur á fjölda bleikjuafbrigðanna milli stöðuvatnanna. Til dæmis er murtan algengasta bleikjuafbrigði í Þingvallavatni en kuðungableikjan er algengust í Úlfljótsvatni. Einnig finnst dvergbleikjan varla í Úlfljótsvatni. Líklegast út af lágri fartíðni frá Þingvallavatni og minni lifun vegna þess að umhverfisaðstæður eru mjög ólíkar milli stöðuvatnanna tveggja.
Þingvallavatn er stærra og dýpra heldur en Úlfljótsvatn. Þingvallavatn er mjög fjölbreytt stöðuvatn með mismunandi gerðum af sviflægri og botnlægri bráð bleikjurnar. Hins vegar er Úlfljótsvatn minna fjölbreytt og hefur aðallega botnlæga bráð fyrir bleikjurnar. Úlfljótsvatn hefur mjög takmarkað sviflægt svæði. Það er vistin sem er helst notuð af murtu og sílableikjum. Einnig hefur Úlfljótsvatn mjög takmarkaðan órofinn hraunbotn, sem er vistin notuð af dvergbleikjunni.
Af hverju leituðu þau og hvað fundu þau
Fjölbreytt bleikjuafbrigði sem finnast í tengdum stöðuvötnum er sjaldgæf. Þess vegna er þetta kerfi einstakt og áhugavert. Þetta kerfi veitir tækifæri til að rannsaka hvernig samsvæða afbrigði geta lifað saman í tengdum stöðuvötnum. Rannsakendurnir settu fram þá tilgátu að bleikjanafbrigðin í stöðuvötnunum hafi þróast einu sinni. Þeir telja að þessi bleikjuafbrigði gætu verið dæmi um það sem kallast á ensku metapopulation structure. Sem eru þá stofnar (e. population) gerðir úr mörgum undirstofnum.
Niðurstöðurnar þeirra sýndu lítinn breytileika í lögun. Almennt höfðu samsvarandi bleikjuafbrigði milli stöðuvatnanna líka höfuðlögun. Sérstaklega murturnar sem voru eiginlega með alveg eins lögun. Erfðagögnin sýndu mjög áhugaverðar niðurstöður. Murturnar voru erfðafræðilega eins milli stöðuvatnanna. Á hinn bóginn voru kuðungableikjurnar erfðafræðilega ólíkar milli stöðuvatnanna.
Hvað þýða niðurstöðurnar
Út frá niðurstöðunum drógu rannsakendurnar þá ályktun að murtunar frá stöðuvötnunum tveimur væri ein stofn. Hægt er að líta á stöðuvötnin tvö sem einskonar „upptök-niðurfall“ kerfi (e. source-sink system) fyrir murtuna. Þar sem Þingvallavatn er upptökin og Úlfljótsvatn niðurfallið. Út af takmarkaða sviflæga svæðinu í Úlfljótsvatni er talið líklegt að murtan hefur lægri hæfi þar. Gögn um magainnihald styðja þetta, þar sem þau sýna að murtan er helst að éta botnlæga fæðu í Úlfljótsvatni. Eitthvað sem hún gerir ekki í Þingvallavatni þar sem hún kemst í sviflæga fæðu. Því telja rannsakendur að ef ekki væri fyrir reglulegt far murta frá Þingvallavatni til Úlfljótsvatns myndi murtan deyja út í Úlfljótsvatni.
Það er eitthvað annað að eiga sér stað hjá kuðungableikjunni. Rannsakendurnir telja að kuðungableikjan í Úlfljótsvatni geti verið sér stofn sem mögulega hrygnir í Úlfljótsvatni. Ef það er rétt ættu bæði stöðuvötnin að hafa sinn eigin kuðungableikjustofn með sitt eigið hrygningarsvæði. Þrátt fyrir það að vera erfðafræðilega ólíkir eru þessir tveir kuðungableikju stofnar mjög líkir út frá vistfræðinni, þar sem þeir nota sambærilegar vistir í báðum stöðuvötnunum.
Það var miklu erfiðara fyrir rannsakendurnar að skilja hvað er að gerast hjá sílableikjunni. Sílableikjan í Þingvallavatni hefur blandaðan erfðafræðilegan uppruna. Flestar sílableikjur eru erfðafræðilega skyldari murtum en sumar eru skyldari kuðungableikjum. Sílableikjan í Úlfljótsvatni hefur einnig blandaðan uppruna milli murtunnar og kuðungableikju stofnsins frá Úlfljótvatni. Ólíkt Þingvallavatni er miklu hærra hlutfall af sílableikjum skyldari kuðungableikjum í Úlfljótsvatni. Þetta gæti þýtt að sílableikjan er að blandast við kuðungableikjuna, þ.e. sílableikjur eru að makast við kuðungableikjur. Blendingar milli þessa tveggja bleikjuafbrigða gerist í Þingvallavatni en virðist vera miklu algengara í Úlfljótsvatni. Þar sem Úlfljótsvatn er minna stöðuvatn gæti verið að hrygningarsvæðin hjá þessum tveimur bleikjuafbrigðum skarast meira en í Þingvallavatni.
Að lokum
Ef við tökum þetta allt saman getum við séð að það er tiltölulega stöðug sambúð milli samsvæða bleikjuafbrigðanna í Þingvallavatni. Á hinn bóginn er sambúðin í Úlfljótsvatni ekki stöðug. Í því vatni er veikari æxlunareinangrun milli bleikjuafbrigðanna. Einnig treysta sum afbrigði á reglulegt far frá Þingvallavatni til að viðhalda stofnstærðinni. Þessi grein undirstrikar hversu flókin líffræðilegur fjölbreytileiki getur verið. Allir sem hafa áhuga á að læra meira geta nálgast greinina hér: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mec.70225
